Воскресенье, 22 ноября 2026
Новости

АЗ ДИРАФШИ КОВИЁНӢ ТО ПАРЧАМИ ДАВЛАТӢ. Мулоҳизаҳо доир ба оини парчамдории тоҷикон дар масири таърих

Эта страница пока доступна только на таджикском языке.

АЗ  ДИРАФШИ КОВИЁНӢ ТО ПАРЧАМИ ДАВЛАТӢ.  Мулоҳизаҳо доир  ба оини парчамдории тоҷикон дар масири таърих

ДУШАНБЕ, 22.11.2026 /АМИТ «Ховар»/. Парчам танҳо рамзи расмии давлат нест, балки таҷассумгари таърих, ҳувияти миллӣ, ваҳдат ва эҳсоси ҳамбастагии мардум мебошад. Он дар арсаи байналмилалӣ Тоҷикистонро муаррифӣ намуда, дар мусобиқаҳои варзишӣ, ҳамоишҳои сиёсӣ ва чорабиниҳои фарҳангӣ ифодагари соҳибистиқлолӣ ва ифтихори миллии тоҷикон аст. Таърихи парчамдорӣ, аз Дирафши Ковиёнӣ то Парчами давлатии Тоҷикистони соҳибистиқлол, бозгӯйи нақши ин рамзи муқаддас дар ташаккули худшиносӣ ва давлатдории миллӣ мебошад. Вобаста ба ин мавзуъ номзади илмҳои сиёсӣ Иброҳим Пирназарзода андешаҳои худро манзури хонандагони АМИТ «Ховар» гардонидааст.

— Парчамро маъмулан дар баландӣ меафрозанд, то аз дур низ ба назар расида, дигарон тавассути он давлату миллати моро шиносанд. Яке аз рисолатҳои асосии парчам низ ҳамин аст – муаррифии давлат ва таҷассум бахшидани ҳувияти миллӣ. Он ҳар бинандаро ба худ ҷалб намуда, эҳсоси мансубият ба ҷомеа ва сарзамини муштаракро бедор мекунад.

Таърихан дар Мисри бостон пешопеши лашкар нишонҳои баландпоя мебурданд. Дар Рими қадим уқоби бар сари чӯбдаста насбшуда нишони легион буд. Барои ҷанговаре, ки дар ғавғои майдон аз ҳамсафонаш ҷудо меафтод, дидани он уқоб маънои бисёр сода дошт, ки ҳамроҳонаш он ҷо ҳастанд. Аз ҳамин эҳтиёҷи одамон ба ёфтани якдигар яке аз куҳантарин вазифаҳои ливо падид гардидааст.

Хеле аз шабакаҳои интернетӣ дар бораи таърихи парчамдории куҳани тоҷикон суол кардам, вале аз Аврупову давлатҳои куҳани ин сарзамин посух доданд. Чаро аз таърихи парчамдории ориё чизе нест?

Ба худ гуфтам, то ҳол дар самти оини парчаму парчамдорӣ таҳқиқоту ковишҳо басанда набудааст, ки ҳатто аз «Авесто» дар бораи давлати Балхи афроштадирафш ёде накардаанд. Қолабкашону тарроҳони шабакаҳои интернетӣ чаро ба парчамдории куҳантарин давлатҳои ориёӣ таваҷҷуҳ накарда бошанд.

Қаламбадастони мо низ ҳар сол аз санаи 20 то 24 ноябр доир ба Парчами давлатии Тоҷикистон танҳо мақолаю фикрҳои ҳар сол такроршаванда нашр мекунанду баъди 25 ноябр то соли оянда боз таҳқиқоти парчамшиносӣ қатъ мегардад. Ба ин масъала ва самт набояд саросемавор баҳову хулоса дод. Чунки дар оини парчамдории тоҷикон асрори нуҳуфтае мавҷуд аст, ки таъриху таҷрибааш омӯзанда мебошад.

Хуб аст, ки дар хотираи фарҳангии мо достони дирафши Кова ва дар гирди он ба ҳам омадани мардум китобат шудааст. Пеш аз ҳама ба устод Абулқосими Фирдавсӣ сипоси беохир бояд гуфт. Дар шоҳасари ӯ Коваи оҳангар пешдомани чармини худро бар сари найза печонда, мардумро ба муқобили ситами Заҳҳок даъват ва ғалаба мекунад.

Дар ин саҳна як ҷузъи хурд вале басо маънидор тасвир шудааст. Он чарм то ҳамон рӯз либоси кории оҳангар буд. Мардум аз рӯйи он ҳам пешаи Коваро мешинохтанд ва ҳам медонистанд, ки ин даъват аз миёни халқ бархостааст. Он матои аз пӯсти шер дирафшу алам буд ва поку беолоиш дар миёни намояндаи халқи заҳматкаш баста шуда буд.

Баъдтар дар идомаи достон омадааст, ки дирафшро бо гавҳар оростанд, бо зару зевар зиннат доданд. Вале он чӣ аз Дирафши Ковиёнӣ дар ёди наслҳо мондааст, пеш аз ҳама ҳамон пешдоман ва ҷуръати мардест, ки онро бори нахуст баланд карду мардум дастгириаш намуданд.

Гарчанде қисса кӯтоҳ аст, вале марҳилаи ташаккулёбии ҳаракатҳои озодихоҳӣ ва сароғози дубора шакл гирифтани оини парчамдории тоҷиконро таҷассум мекунад.

Дар манзараҳои тахту қасри шоҳӣ ва майдонҳои ҳарб тасвири парчаму парчамдорро ҳангоми ворид шудан ба саҳна, оғози ҷанг, назорати набарди тарафҳо аз ҷониби парчамдор ва вазифаи парчамдор ҳангоми мағлуб ё ғолиб омадани ҷонибҳоро дида, кас аз ҷолибияти ин рамзи давлатдорӣ тарбият мегирад.

Воқеан парчам раҳнамову тарбиятгар аст. Боло шудани парчам ҳолати оддӣ ва муқаррарӣ нест. Ҳатман таваҷҷуҳро ҷалб мекунад.

Замоне парчамдор ё парчамбардор мансабу вазифа буд, ки ба ин мансаб нафари тануманду қавипайкар, хушнамо ва аз оилаи поку содиқ ба ватанро интихоб мешуд.

Тадриҷан нақш ва истифодаи парчам ба ғайр аз дарбору дастгоҳи идоракунии давлатӣ дар ҳама самту соҳаҳои ҳаёт мушоҳида гардид.

Як замоне ҳар як қудратманду машҳури номдор соҳиби парчами худ шуд. Дар таърихномаи миллат парчами Рустам, Сиёвуш, Афросиёб ва дигар қаҳрамонону сарқабилаҳо бо аломату ишораҳои ба онҳо мақбул таъсис дода шуд ва бо мурури замон ва нуфуз пайдо кардани парчами давлатӣ аз байн рафтанд.

Бо обод шудани шаҳрҳо ва ривоҷу равнақ гирифтани киштиронӣ ба шинохтани нишони якдигар дар рӯзгори осоишта ҳам эҳтиёҷ зиёд гардид.

Дар Аврупои асрҳои миёна нишонаҳои хонадонҳоро дар сипару ливои саворон медиданд. Тамошобинони мусобиқа савораи зиреҳпӯшро, ки рӯяш пӯшида буд, аз рӯйи ҳамон нақш мешинохтанд.

Дар бандар парчами сари сутуни киштӣ ба чашми соҳилнишинон пеш аз худи маллоҳон мерасид. Ҳанӯз киштӣ лангар напартофта, аз кадом диёр омадани онро тахмин мекарданд.

Ҳамин тавр ливо оҳиста-оҳиста аз майдони набард ба бозору бандар, ба дарвозаи шаҳр ва ба зиндагии ҳаррӯзаи мардум роҳ ёфта, азизу маҳбуби мардум гардид.

Аммо парчаме, ки аз уфуқ намудор мешуд, ба ҳар соҳил муждаи дӯстӣ намеовард. Дар рӯзгори истилоҳои мустамликавӣ Испания, Португалия ва Британия дар сарзаминҳои дур парчами худро меафрохтанд ва аз ҳамин роҳ ба он хок даъвои соҳибӣ мекарданд.

Баҳрнавард ин лаҳзаро метавонист дар дафтари сафараш комёбӣ иншо кунад. Марде, ки аз соҳил ба ӯ менигарист ва падару бобояш дар ҳамон хок мезистанд, ҳақ дошт онро тамоман дигар бинад. Баъд аз гузашти наслҳо, вақте халқҳои мустамликабуда истиқлол ба даст оварданд, яке аз хотирмонтарин лаҳзаҳои ҷашн барафрохтани парчами худашон буд. Ин дафъа соҳиби хона худаш нишонеро, ки бар болои хонааш парафшон мешуд, интихоб мекард.

Таърих гувоҳ аст, ки аксари тоҷирон аз аҳли саводу дониш буданд ва ҳангоми сафар ёддоштҳои хуби рӯ ба рӯ омадаашонро дар шаҳру кишварҳо китоб мекарданд, ки дар китобҳои таърихӣ истифода шуда, номи неки чунин тоҷирон дар сарчашмаҳо ёдоварӣ мегардад.

Баъзан саргузашти як кишварро аз дигар шудани ранги парчамаш метавон дарёфт. Дар Фаронса кабуду сурх рангҳои шаҳри Париж буданд ва сафед бо хонадони подшоҳӣ пайвандӣ дошт. Дар ҷараёни Инқилоби Фаронса ин рангҳо паҳлуи ҳам омаданд ва соли 1794 тартиби рахҳои амудии кабуду сафеду сурх расмият ёфт.

Бо бозгашти сулолаи Бурбонҳо парчами сафед дубора боло рафт. Инқилоби июли соли 1830 серангаи ошноро баргардонд. Пас, барои чанд насли фаронсавӣ дидани ин ё он парчам бар фарози як бино кофӣ буд, то бифаҳманд, ки дар мамлакат кӣ ҳукумат мекунад.

Имрӯз ҳамон се рангро дар либоси варзишгарони Фаронса ҳам мебинем, ҳол он ки замоне бар сари онҳо баҳси ояндаи давлат мерафт.

Дар парчами Иёлоти Муттаҳидаи Амрико саҳифаҳои таърихро ҳатто шумурдан мумкин аст. Сездаҳ рахи сурху сафед ёдгори сездаҳ мустамликаест, ки барои истиқлол муттаҳид шуданд.

Дар намунае, ки соли 1777 пазируфтанд, ситораҳо ҳам сездаҳто буданд. Бо пайвастани иёлотҳои нав шумораи ситораҳо афзуд ва имрӯз ба панҷоҳ расидааст. Рахҳо бошанд ҳамоно сездаҳто боқӣ монданд.

Хонандаи мактаб, ки аз рӯйи ин ду шумора гузаштаву имрӯзи кишварро муқоиса мекунад, дар як порча матоъ ҳам хотираи оғози давлатдорӣ ва ҳам нишони тағйироти минбаъдаро мебинад.

Роҳи дигари омӯзиши таърихро парчами Мексика пеш мегузорад. Уқобе, ки бар буттаи кактус нишастааст, ба ривояти бунёди шаҳри бостонии Теночтитлан пайванд дорад. Дар он ривоят мардум аз паси нишоне мегарданд, ки ҷойи бунёди шаҳрашонро муайян мекунад. Бо донистани ин қисса нигоҳ ба ҳамон як нақш дигар мешавад.

Дар парчами Ҷопон баръакс ҳайрат аз камии ҷузъиёт аст. Як доираи сурх дар паҳнои сафед барои шинохтани офтоб басанда аст. Агар маънои ранги сурхро барои тамоми парчамҳо бо як калимаи «ҷасорат» шарҳ медодем, офтоби ҷопониро аз назар дур мекардем. Ҳар парчамро бо забони таъриху фарҳанги мардуме бояд хонд, ки онро аз они худ медонад.

Ҳунармандон гоҳе ба мо ёрӣ медиҳанд, ки ба нишони бисёр ошно аз наздиктар бингарем. Наққоши амрикоӣ Ҷаспер Ҷонс солҳои 1954-1955 асареро бо номи «Парчам» офарид.

Аз дур бинанда ҳамон рахҳою ситораҳои шиносро мебинад. Аз наздик дар зери қабати ранг пораҳои рӯзнома падидор мешаванд. Рассом онҳоро бо мум ба рӯйи матоъ часпонда буд ва дар баъзе ҷойҳо ҳарфу санаҳо ҳанӯз хонда мешаванд.

Як ҷузъи дигари асар ҳам синни онро ошкор мекунад. Дар он чилу ҳашт ситора ҳаст. Замони офаридани мусаввара Аляска ва Ҳавайи ҳанӯз мақоми иёлатро надоштанд. Ҳамин ду ситораи кам барои чашми кунҷков асари бадеиро ба санади замон табдил медиҳанд.

Ҳамин нигоҳи бодиққатро ба парчами худамон ҳам равона кунем. Кӯдаке, ки онро дар дафтараш мекашад, зуд пай мебарад, ки се рахи парчам паҳнои баробар надоранд.

Рахи сафеди миёна аз ду рахи дигар якуним баробар васеътар аст. Дар ҳамин фазои сафед тоҷ ва болои он ҳафт ситораи заррин ҷой гирифтаанд. Вақте шакли парчамро аз наздик мебинем, ҳар ситораро мешуморем.

Вақте парчам аз дур бар фарози бино ё дар дасти варзишгар намудор мешавад, пеш аз ҳама тартиби сурху сафеду сабз ба чашм мерасад. Дар ҳар ду ҳолат ҳам онро бо як нигоҳ аз миёни даҳҳо парчами дигар ҷудо карда метавонем.

Дар паси ин тарҳи ба ҳар яки мо ошно рӯзи муайяне аз таърихи мамлакат меистад. 24 ноябри соли 1992 дар Иҷлосияи шонздаҳуми Шурои Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон, ки дар Қасри Арбоб дар наздикии шаҳри Хуҷанд баргузор шуд, Парчами давлатии Тоҷикистон қабул гардид.

Аз эълони Истиқлоли давлатӣ ҳамагӣ беш аз як сол гузашта буд. Ҷанги шаҳрвандӣ зиндагии осоишта ва хонаводаҳоро парешон мекард. Яке аз хонааш дур афтода буд, дигаре дар остонаи дар хабари пайвандашро интизорӣ мекашид. Дар чунин айём ба даст овардани тавофуқ бар сари нишоне, ки ба тамоми мардуми кишвар тааллуқ дошт, худ як рӯйдоди муҳимми сиёсӣ буд. Парчами нав болои сари мардуме барафрохта шуд, ки ҳанӯз роҳи дарози расидан ба сулҳро дар пеш дошт.

Дар вилояти Хатлон маънои он ноябрро аз қиссаи хонаводагӣ ҳам метавон дарёфт. Рӯзи Парчам фурсатест, ки набера аз бобо ё модаркалонаш бипурсад, ки дар тирамоҳи соли 1992 куҷо буданд, хабарҳоро аз кӣ мешуниданд ва бори аввал парчами навро дар куҷо диданд.

Шояд касе санаи он рӯзро дар хотир надошта бошад, аммо садои радиои хона ё сурате аз он солҳоро ба ёд орад. Агар рӯзноманигор чунин хотираро сабт кунад ва дар паҳлуяш аксе бо зикри макону сана ба чоп расонад, ба хонанда имкон медиҳад, ки як воқеаи бузурги мудҳиши кишварро аз остонаи хонаи ҳамдиёраш бубинад. Ҳамин гуна саҳифаҳоро баъд аз гузашти солҳо боз мекушоянд.

Осорхона ҳам метавонад ин гуфтугӯйи наслҳоро идома диҳад. Фарз кунем, ки пушти шишаи намоишгоҳ ливои куҳнае овезон аст. Матоъ аз бисёр кушодану бастан фарсуда шудааст ва ранги аслии баъзе нақшҳоро ба душворӣ фарқ мекунем.

Акси давраи пеш, шарҳи осорхона ва нусхаи рақамӣ ба тамошобин имкон медиҳанд, ки ҷузъиёти онро бидуни осеб расондан ба ёдгорӣ бинад.

Бо ёрии технологияи воқеияти афзуда хонанда метавонад дурбини телефонро ба ливо равона кунад ва дар экран тасвири бойгониро рӯйи намуди имрӯзаи он бубинад.

Акнун омӯзгор барои суҳбат бо шогирдон саволи мушаххас дорад. Дар акси куҳна кадом нақш ҳувайдост, ки имрӯз бо чашм базӯр дида мешавад? Аз ҳамин як мушоҳида дарси таърих оғоз меёбад.

Аз толори осорхона ба саҳни қароргоҳи Созмони Милали Муттаҳид дар Ню-Йорк назар кунед. Дар он ҷо парчамҳоро бо тартиби алифбои англисии номи кишварҳо меафрозанд. Ҷойи ҳар парчамро ҳамин қоидаи содда муайян мекунад. Давлате бо миллионҳо аҳолӣ ва кишвари хурди ҷазиравӣ метавонанд паҳлуи ҳам қарор гиранд.

Барои шаҳрванди Тоҷикистон дидани парчами серангаи худ дар он қатор маънои онро дорад, ки кишвараш дар байни давлатҳои ҷаҳон бо номи худ сухан мегӯяд. Чун ба хабари мулоқоти байналмилалӣ менигарем, гоҳе пеш аз хондани сарлавҳа аз парчамҳои паси мизи гуфтушунид мефаҳмем, ки намояндагони кадом кишварҳо рӯ ба рӯйи ҳам нишастаанд.

Дар майдони варзиш ҳамин шинохтан ранги дигар мегирад. Моҳи августи соли 2016 дар Бозиҳои олимпии Рио-де-Жанейро гурзандози тоҷик Дилшод Назаров гурзро ба масофаи 78,68 метр партофт ва аввалин медали тиллои олимпии Тоҷикистони соҳибистиқлолро ба даст овард.

Дар варақаи расмии мусобиқа натиҷаи ӯро бо ду рақам пас аз вергул сабт карданд. Дар хотираи мухлисон аз он рӯз манзараи дигаре ҳам монд. Варзишгари тоҷик дар зинаи баланди ифтихор, навои Суруди миллӣ ва Парчами давлатии Тоҷикистон, ки дар иёлоти Рио боло мерафт. Яке аз он мухлисон шояд имрӯз масофаи партофти гурзро ба ёд оварда натавонад, вале аз ӯ бипурсед, ки он лаҳза парчами кадом кишварро меафрохтанд.

Ҳар сол 24 ноябр дар майдонҳои мо парчамҳои хурду бузургро дар дасти кӯдакон мебинем. Аз миёни онҳо шояд нафаре рӯзе парчамбардори дастаи олимпӣ шавад. Дигаре омӯзгор шавад ва ба шогирдонаш аз ноябри соли 1992 нақл кунад. Сеюмин акси куҳнаи хонаводаро бо номи одамони дар он сабтшуда ба осорхона месупорад. Ҳар се ба он хотираи муштарак чизе зам мекунанд, ки мо бо дидани парчам азизаш медорем. Аз ҳамин ҷост, ки вақте дастаҳо ба майдон мебароянду се ранги ошно аз дур намудор мешавад, пеш аз он ки ровӣ «Тоҷикистон» бигӯяд, мо дар дил мегӯем: ана, ҳамватанони мо!

Иброҳим ПИРНАЗАРЗОДА,
номзади илмҳои сиёсӣ

АКС: АМИТ «Ховар»

Источник: НИАТ «Ховар» · khovar.tj