ДУШАНБЕ, 13.11.2026 /АМИТ «Ховар»/. Дар низоми ҳуқуқии Ҷумҳурии Тоҷикистон таҳлили илмии рӯйдодҳои таърихие, ки ба ташаккули давлатдории навин асос гузоштанд, аҳаммияти назариявӣ ва амалӣ дорад. Иҷлосияи XVI Шурои Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон (16 ноябри соли 1992) ва Рӯзи Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон (16 ноябр) ҳамчун ду санаи ба ҳам пайваст на танҳо воқеаҳои сиёсӣ, балки категорияҳои ҳуқуқие мебошанд, ки дар шуури ҳуқуқии ҷомеа ва дар санадҳои меъёрии ҳуқуқӣ инъикос ёфтаанд. Мақолаи мазкур аз мавқеи доктринаи ҳуқуқи конститутсионӣ кӯшиш мекунад, ки асосҳои ҳуқуқии ин рӯйдодҳоро таҳлил намуда, нақши онҳоро дар таъмини ҳуқуқу озодиҳои инсон ва устувории низоми давлатдорӣ арзёбӣ намояд.
– Дар ин мақола аввал заминаи таърихию ҳуқуқии иҷлосия ҳамчун сарчашмаи ҳуқуқэҷодкунанда дар шароити буҳрон баррасӣ мешавад; сипас мазмуни ҳуқуқии қарорҳои он ва таъсири онҳо ба ташаккули институти президентӣ таҳлил мегардад; баъдан Рӯзи Президент ҳамчун категорияи ҳуқуқии рамзӣ арзёбӣ мешавад; дар қисми ниҳоӣ нақши ин ду институт дар ҳимояи ҳуқуқу озодиҳои инсон ва рушди устувори давлатдорӣ ҷамъбаст мегардад.
- Заминаи таърихию ҳуқуқии Иҷлосияи XVI: буҳрони давлатӣ ва зарурати ҳуқуқӣ
Барои арзёбии дурусти аҳаммияти ҳуқуқии Иҷлосияи XVI, пеш аз ҳама, бояд вазъи воқеии соли 1992-ро аз нигоҳи ҳуқуқӣ таҳлил намуд. Дар ин давра муқовиматҳои мусаллаҳона, заиф шудани сохторҳои давлатӣ, гуреза шудани аҳолӣ ва маҳдуд гардидани робитаҳои иқтисодию нақлиётӣ вазъи кишварро ба буҳрони амиқ расонида буданд. Аз нигоҳи ҳуқуқи конститутсионӣ, ин вазъият маънои онро дошт, ки мақомоти олии намояндагӣ ва иҷроия наметавонистанд вазифаҳои конститутсионии худро пурра иҷро намоянд. Дар бархе минтақаҳо фаъолияти мақомоти марказии ҳокимият маҳдуд гардида, имконияти идоракунии ягонаи давлатӣ коҳиш ёфта буд. Ин ҳолат аз нуқтаи назари назарияи ҳуқуқӣ ба мафҳуми «фалаҷшавии сохторҳои ҳокимият» рост меояд, ки дар чунин шароит зарурати барқарорсозии механизми ҳуқуқии идоракунӣ ба миён меояд.
Баргузории иҷлосия дар шаҳри Хуҷанд низ аз ҳамин зарурат бармеомад. Бо сабаби нооромии вазъ ва таъмин набудани амният баргузории иҷлосия дар Душанбе имконнопазир гардид ва шаҳри Хуҷанд ҳамчун макони баргузории он интихоб шуд. Ин тасмим худ аз ҷиҳати ҳуқуқӣ нишонаи он буд, ки мақоми олии намояндагӣ дар шароити фавқулода тавонист шакли ташкилии фаъолияти худро тағйир диҳад, то ваколатҳои конститутсионии худро амалӣ намояд. Аз ин рӯ, Иҷлосияи XVI на танҳо воқеаи сиёсӣ, балки амали ҳуқуқии зарурӣ буд, ки барои нигоҳ доштани субъекти давлатӣ ва барқарорсозии низоми ҳуқуқӣ равона шуда буд.
- Иҷлосия ҳамчун субъекти ҳуқуқэҷодкунанда: таҳлили миқдорӣ ва сифатии санадҳо
Аҳаммияти ҳуқуқии Иҷлосияи XVI пеш аз ҳама, дар фаъолияти ҳуқуқэҷодкунандаи он ифода меёбад. Тибқи маълумоти мавҷуда, дар рафти иҷлосия 74 қонун, қарор ва фармон ба тасвиб расидааст. Ин рақам аз нуқтаи назари миқдорӣ нишон медиҳад, ки мақоми намояндагӣ дар давраи кӯтоҳ тавонист холигоҳи ҳуқуқиеро, ки дар натиҷаи буҳрон ба вуҷуд омада буд, то андозае пур кунад. Аз ҷиҳати сифат санадҳои қабулшуда самтҳои муҳими танзими ҳуқуқиро дар бар мегирифтанд.
Яке аз санадҳои калидӣ Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи аз ҷавобгарии ҷиноӣ, интизомӣ ва маъмурӣ озод кардани шахсоне, ки дар давраи аз 27 март то 25 ноябри соли 1992 ҷиноят ва амалҳои ғайриқонунӣ содир кардаанд» мебошад. Аз нигоҳи ҳуқуқи ҷиноӣ, ин санад дорои хусусияти хоси «адолати гузариш» (transitional justice) буд: он на ба ҷазодиҳии ҳамаи иштирокчиёни муноқиша, балки ба оштии ҷомеа ва пешгирии интиқоми сиёсӣ равона шуда буд. Дар доктринаи ҳуқуқи байналмилалӣ чунин равиш ҳамчун воситаи таъмини сулҳи устувор дар ҷомеаҳои пасошуравӣ шинохта мешавад, гарчанде ки он аз нигоҳи принсипи ҷавобгарии ҳатмии ҷинояткорон баҳсбарангез ҳам бошад.
Ғайр аз ин, тибқи маълумот, қонунҳо дар бораи авфи умум, гурезагон, имтиёзҳо барои маъюбони ҷанги таҳмилии шаҳрвандӣ ва оилаҳое, ки саробони хешро аз даст доданд, қабул шуданд. Ин санадҳо аз нигоҳи ҳуқуқи инсон аҳаммияти муҳим доштанд, зеро дар шароити ҷанг ҳуқуқҳои асосӣ — ҳақ ба ҳаёт, амният, моликият ва озодии ҳаракат поймол мешуданд ва барқарорсозии ҳимояи ҳуқуқии ин гурӯҳҳо пешшарти эътимод ба низоми ҳуқуқӣ буд.
- Қарори калидӣ: интихоби Раиси Шурои Олӣ ва заминаи ҳуқуқии институти президентӣ
Муҳимтарин дастоварди Иҷлосияи XVI аз нигоҳи ҳуқуқи конститутсионӣ интихоби муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон ба вазифаи Раиси Шурои Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон буд. Аз мавқеи доктрина, ин интихоб на танҳо ивазшавии шахсӣ, балки тағйири самти рушди низоми давлатдорӣ буд. Тибқи моддаи 109-и Конститутсияи онвақта, Раиси Шурои Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон Раиси Ҳукумат ва Сарфармондеҳи Қувваҳои Мусаллаҳ ба ҳисоб мерафт. Ин маънои онро дошт, ки дар шахси Раиси Шурои Олӣ ҳокимияти намояндагӣ ва иҷроия муттаҳид карда мешуд, ки дар шароити буҳрон омили таъминкунандаи устуворӣ буд.
Таҳлилҳои илмӣ нишон медиҳанд, ки зарурати гузариш аз шакли идоракунии парлументӣ ба президентӣ дар солҳои аввали истиқлол аз заифии сохторҳои ҳокимият, ихтилофоти шадиди байни шохаҳои ҳокимият ва таҳдиди воқеии пошхӯрии давлат бармеомад. Таҷрибаи Иҷлосияи XVI нишон дод, ки дар шароити гузариш низоми идоракунии ягонаи сарварӣ метавонад ҳамчун омили муътадилкунанда амал кунад. 16 ноябри соли 1994, пас аз қабули Конститутсияи нав муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон ҳамчун Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон савганд ёд карданд ва ин сана минбаъд ҳамчун Рӯзи Президент муқаррар гардид. Ҳамин тариқ, метавон гуфт, ки Иҷлосияи XVI заминаи ҳуқуқии ташаккули институти президентиро дар Тоҷикистон фароҳам овард ва ин институт минбаъд дар Конститутсияи соли 1994 ва тағйироту иловаҳои баъдӣ такмил ёфт.
- Рӯзи Президент ҳамчун категорияи ҳуқуқии рамзӣ ва вазифаҳои он
Рӯзи Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон, ки тибқи Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи рӯзҳои ид» муқаррар шудааст, аз нигоҳи ҳуқуқӣ на танҳо як рӯзи ид, балки категорияи рамзии ҳуқуқӣ мебошад, ки вазифаҳои муайяни иҷтимоию ҳуқуқиро иҷро мекунад. 15 апрели соли 2016 вакилони Маҷлиси намояндагони Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон пешниҳоди Ҳукуматро дар бораи ворид намудани тағйирот ба Қонун «Дар бораи рӯзҳои ид» баррасӣ ва қабул намуданд, ки дар асоси он ҳамасола санаи 16 ноябр ҳамчун Рӯзи Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон қайд карда мешавад. Аз ин рӯ, ин сана дорои асоси меъёрии ҳуқуқӣ аст ва на танҳо анъана, балки муқаррароти расмии давлатӣ мебошад.
Аз нигоҳи назарияи ҳуқуқ, чунин санаҳо вазифаи тарбиявию ҳуқуқиро иҷро мекунанд: онҳо ба шуури ҳуқуқии шаҳрвандон таъсир расонида, эҳтиром ба қонун ва ниҳодҳои давлатиро тақвият медиҳанд. Ҳамзамон Рӯзи Президент ҳамчун омили муттаҳидкунандаи ҷомеа амал карда, ба таҳкими ҳисси ҳуввияти миллӣ ва эътимод ба низоми ҳуқуқӣ мусоидат менамояд. Дар шароити Тоҷикистон, ки ҷомеа таҷрибаи фоҷиабори ҷанги шаҳрвандиро паси сар кардааст, чунин санаҳо воситаи таҳкими хотираи таърихӣ ва пешгирии такрори буҳронҳои оянда мебошанд. Аз ҷиҳати муқоисавӣ, дар бисёр кишварҳо чунин санаҳо баҳсҳои сиёсӣ ба вуҷуд меоранд, аммо дар заминаи ҳуқуқии Тоҷикистон онҳо ҳамчун омили субот ва таҳкими давлатдорӣ арзёбӣ мешаванд.
- Нақши ҳуқуқии иҷлосия дар ҳимояи ҳуқуқу озодиҳои инсон ва рушди устувори давлатдорӣ
Аз мавқеи ҳуқуқи инсон Иҷлосияи XVI ва қарорҳои он аҳаммияти амалӣ доштанд. Дар шароити ҷанги шаҳрвандӣ, ки ҳуқуқҳои асосии инсон — ҳақ ба ҳаёт, амният, моликият ва озодии ҳаракат поймол мешуданд, барқарорсозии ҳокимияти марказӣ ва қабули санадҳои ба сулҳ нигаронида пешшарти ҳимояи ин ҳуқуқҳо буд. Қонуни мазкур дар бораи озод кардан аз ҷавобгарӣ барои ҷиноятҳои давраи муноқиша, гарчанде ки аз нигоҳи ҳуқуқӣ баҳсбарангез бошад ҳам, дар заминаи принсипи мусолиҳаи миллӣ барои таъмини сулҳи устувор ва пешгирии интиқоми сиёсӣ равона шуда буд. Ин равиш дар ҳуқуқи байналмилалии ҳуқуқи инсон ҳамчун як шакли «адолати гузариш» мавриди баррасӣ қарор мегирад, ки ҳадафи он оштии ҷомеа ва барқарорсозии эътимод ба низоми ҳуқуқӣ мебошад.
Аз ҷиҳати рушди устувори давлатдорӣ Иҷлосияи XVI на танҳо ба буҳрони онвақта посух дод, балки заминаи ҳуқуқии низоми нави давлатиро гузошт. Дар заминаи қарорҳои ин иҷлосия сохти нави давлатдории муосири тоҷикон ҳамчун давлати демократӣ, ҳуқуқбунёд, дунявӣ ва иҷтимоӣ ба вуҷуд омад, ки дар моддаи якуми Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон сабт гардидааст. Ҳамин тариқ, метавон гуфт, ки Иҷлосияи XVI ҳамчун амали ҳуқуқии буҳронӣ ба сарчашмаи муқаррароти конститутсионии давлати муосир табдил ёфт.
Хулоса, таҳлили илмии Иҷлосияи XVI Шурои Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон ва Рӯзи Президент нишон медиҳад, ки ин ду институт дар низоми ҳуқуқии кишвар ҳамчун ду рукни ба ҳам пайвасти давлатдории навин амал мекунанд. Иҷлосия ҳамчун субъекти ҳуқуқэҷодкунанда дар шароити буҳрон заминаи меъёрии барқарорсозии давлатро фароҳам овард: 74 санади меъёрии ҳуқуқӣ қабул гардид, ки дар байни онҳо қонунҳо оид ба авфи умум, ҳимояи гурезагон ва имтиёзҳо барои зарардидагони ҷанг мавқеи хос доранд. Интихоби Раиси Шурои Олӣ ва минбаъд ташаккули институти президентӣ дар заминаи ҳуқуқии ҳамин иҷлосия ба вуҷуд омад ва дар Конститутсияи соли 1994 таҳким ёфт. Рӯзи Президент ҳамчун категорияи ҳуқуқии рамзӣ, ки тибқи Қонуни «Дар бораи рӯзҳои ид» муқаррар шудааст, вазифаи тарбиявию ҳуқуқӣ ва муттаҳидкунандаи ҷомеаро иҷро мекунад.
Аз нигоҳи доктринаи ҳуқуқӣ, таҳлили ин масъала имкон медиҳад, ки на танҳо ҷанбаҳои таърихӣ, балки аҳаммияти амалии онҳо дар таъмини ҳуқуқу озодиҳои инсон ва рушди устувори ҷомеа арзёбӣ гардад. Иҷлосияи XVI ҳамчун намунаи он хизмат мекунад, ки дар шароити буҳрони ҳуқуқӣ мақоми намояндагӣ метавонад воситаи барқарорсозии низоми давлатӣ ва ҳимояи ҳуқуқу озодиҳо бошад. Рӯзи Президент ҳамчун санаи расмӣ ин мероси ҳуқуқиро дар шуури ҷамъиятӣ нигоҳ дошта, ба таҳкими фарҳанги ҳуқуқӣ ва эҳтиром ба ниҳодҳои конститутсионӣ мусоидат менамояд.
Нилуфар ИМОМЗОДА,
муовини раиси кумитаи Маҷлиси намояндагони Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон
оид ба қонунгузорӣ ва ҳуқуқи инсон,
доктори илмҳои ҳуқуқшиносӣ, профессор
Источник: НИАТ «Ховар» · khovar.tj
