ДУШАНБЕ, 13.11.2026 /АМИТ «Ховар»/. Моҳи ноябри соли 1992 мардум аз иҷлосияи Шурои Олӣ дар Қасри Арбоб умеди наҷоти мамлакатро доштанд. Дар таърихи сулҳи тоҷикон номи Хуҷанд ду бор ба ду маънои ба ҳам наздик сабт шудааст. Беш аз се даҳсола пас, дар баҳори соли 2025 дар Хуҷанд сарони се давлати ҳамсоя зери эъломияи дӯстии абадӣ имзо гузоштанд. Ин ду рӯйдодро фаъолияти сиёсии як шахс ба ҳам мепайвандад. Муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон, ки дар рӯзҳои ҷанги шаҳрвандӣ роҳбарии Тоҷикистонро ба уҳда гирифтанд, ин дафъа дар Хуҷанд ҳамтоёни қирғизу узбеки худро ба ҳайси мизбон пазироӣ намуданд.
— Ҳар сол 16 ноябр мо Рӯзи Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистонро таҷлил мекунем. Маҳз дар ҳамин рӯзи соли 1994 муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон пас аз интихоб шудан ба мақоми Президент савганд ёд намуданд. Вале барои фаҳмидани бори масъулияти он савганд бояд ду сол ба ақиб баргардем. Вақте ки моҳи ноябри соли 1992 вакилон дар Иҷлосияи шонздаҳум муҳтарам Эмомалӣ Раҳмонро Раиси Шурои Олӣ интихоб карданд, ҳазорон хонавода аз ҳам ҷудо буданд. Пеш аз ҳар барномаи ободонӣ як саволи дарднок меистод. Кӣ роҳеро мекушояд, ки мардум аз он ба хона баргарданд?
Бо интихоби роҳбари нав дар дили мардум умеди сулҳ бедор шуд. Агар ба забони шоирона бигӯем, нахустин насими сулҳ ба машоми мамлакат расид. То рӯзе, ки гуреза метавонист бо дилпурӣ остонаи хонаи худро бибӯсад, ҳанӯз музокироти душвор дар пеш буд. Қадри хидмати Пешвои миллат муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон маҳз аз роҳи тайкардаи он солҳо равшан мегардад.
Моҳи майи соли 1995 муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон барои мулоқот бо роҳбари мухолифини тоҷик Саид Абдуллоҳи Нурӣ ба Кобул рафтанд. Худи Афғонистон дар он солҳо гирифтори ҷанг буд. Барои роҳбари ҷумҳурӣ дар чунин шароит ба Кобул рафтан маънои онро дошт, ки масъулияти гуфтугӯи аввалро шахсан ба уҳда мегиранд. Ду нафаре, ки дар ду тарафи низоъ қарор доштанд, акнун метавонистанд аз ҳамдигар бипурсанд, ки барои боздоштани хунрезӣ ба кадом қадам омодаанд.
Мулоқоти Кобул барои дипломатияи тоҷик як дарси одӣ ва басе гаронбаҳо гузошт. Ҳар сухане, ки дар паси дарҳои баста ба забон меояд, оқибат бояд ба ниёзи мардуме ҷавоб диҳад, ки берун аз толор мунтазиранд. Барои модаре, ки фарзандаш дар он сӯи марз монда буд, аҳамияти музокирот дар он буд, ки оё рӯзе ӯро солим ба оғӯш гирифта метавонад. Аз ҳамин ҷост, ки масъалаи бозгашти гурезаҳо баъдтар дар санадҳои сулҳ ҷойи хос гирифт.
Моҳи июли ҳамон сол ду роҳбар дар Теҳрон боз ба суҳбат нишастанд. Дар Кобул худи имкони мулоқоти мустақим аҳамияти бузург дошт. Дар Теҳрон тарафҳо нишон доданд, ки метавонанд баъди аз ҳам ҷудо шудан боз ба сари миз баргарданд ва ихтилофи боқимондаро баррасӣ кунанд. Барои ҷомеае, ки аз ваъдаҳои зудгузар хаста буд, чунин пайгирӣ эътимодбахш буд.
23 декабри соли 1996 дар шаҳри Москва муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон ва Саид Абдуллоҳи Нурӣ созишнома ва протоколеро имзо намуданд, ки вазифаю ваколатҳои асосии Комиссияи оштии миллиро муайян мекард. Дар назари аввал, баҳс бар сари ваколати як комиссия шояд кори сирф идорӣ намояд. Аммо барои ду ҷониби даргир ин яке аз мушкилтарин саволҳо буд. Касоне, ки то дирӯз ба якдигар бовар надоштанд, бояд тартиберо мепазируфтанд, ки тибқи он пагоҳ якҷоя қарор қабул кунанд.
Моҳи феврали соли 1997 дар Машҳади Эрон масъалаҳои кори Комиссияи оштии миллӣ боз ҳам мушаххастар шуданд. Моҳи май дар Бишкек тарафҳо масъалаҳои сиёсиро баррасӣ карданд. Ин ду мулоқот ҳунари дигари дипломатии Пешвои миллатро равшан месозанд. Барои ба созиш расидан лозим буд, ки ихтилофи бузург ба масъалаҳои мушаххас ҷудо гардад ва тарафҳо барои ҳар кадом роҳи қобили иҷро ёбанд. Ба ин тартиб, аз як мулоқот ба мулоқоти дигар мазмуни сулҳи оянда рӯшантар мешуд.
27 июни соли 1997 дар Москва муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон ва Саид Абдуллоҳи Нурӣ Созишномаи умумии истиқрори сулҳ ва ризоияти миллӣ дар Тоҷикистонро имзо намуданд. Худи санад аз ҳашт даври музокироти ҳайатҳо, шаш мулоқоти Президент бо роҳбари мухолифин ва се даври машварати ҳайатҳо ёд мекунад. Дар паси ин чанд сатр заҳмати музокиракунандагони тоҷик, миёнаравии Созмони Милали Муттаҳид ва мусоидати давлатҳои мизбон қарор дошт.
Яке аз санадҳои таркибии созишнома ба гурезаҳо бахшида шудааст. Он барои бозгашти ихтиёрию бехатар ва барқарор шудани ҳуқуқи шаҳрвандӣ ва молумулкии онҳо замина гузошт. Дар ҳамин пайванди байни имзои роҳбар ва сарнавишти як хонавода маънои унвони «меъмори сулҳ» падидор мешавад. Дастоварди таърихии муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон роҳ кушодан ба зиндагии муштараки одамоне буд, ки баъди ҷанг бояд боз дар як деҳа, як кӯча ва як Ватан паҳлуи ҳам мезистанд.
Барои хонаводае дар Исфара ё Бодканд сиёсати хориҷӣ гоҳе аз як саволи саҳарӣ оғоз меёбад. Оё имрӯз роҳ боз аст ва метавон ба дидори наздикон рафт? 13 марти соли 2025 дар Бишкек Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон ва Президенти Ҷумҳурии Қирғизистон Садир Жапаров Шартнома дар бораи сарҳади давлатии Тоҷикистону Қирғизистонро имзо намуданд. Ҳамон рӯз ду сарвар ба таври маҷозӣ дар маросими бозкушоии ду гузаргоҳи сарҳадӣ иштирок намуданд. Аҳамияти санади имзошуда барои мардуми ду сӯи марз ба ҳамин зудӣ маънои рӯзмарра пайдо кард.
Дабири кулли Созмони Милали Муттаҳид аз имзои шартномаи сарҳадӣ истиқбол кард. Арзиши байналмилалии созиши Бишкекро метавон аз мушкилии худи масъала дарк кард. Дар водие, ки роҳу ҷӯйбор ва замини кишт ҳаёти сокинони ду давлатро ба ҳам мепайванданд, ҳар хат дар харита ба манфиати одамони мушаххас дахл дорад. Барои ба созиш расидан роҳбарони ҳар ду ҷумҳурӣ бояд ба кори ҳайатҳои музокиракунанда такя мекарданд ва масъулияти натиҷаро назди шаҳрвандони худ мепазируфтанд. Ҷасорати сиёсии муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон ва Садир Жапаров дар ҳамин тасмим ифода ёфт.
Дар муносибат бо Узбекистон низ роҳбарони ду давлат ҳамсоягии неку анъанаҳои муштараки мардумро ба пояи устувори ҳамкорӣ табдил доданд. 18 апрели соли 2024 дар Душанбе муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон ва Шавкат Мирзиёев Аҳдномаи ҳампаймонӣ байни Ҷумҳурии Тоҷикистон ва Ҷумҳурии Узбекистонро ба имзо расониданд. Дар баробари ин аҳднома санадҳои дигари ҳамкорӣ низ ба имзо расиданд. Барои ду халқи ҳамсоя чунин муносибат имкони бештаре фароҳам меорад, ки робитаҳои хешутаборӣ, фарҳангӣ, илмӣ ва иқтисодии худро равнақ диҳанд.
Дар як маврид сухан аз ҳалли масъалаи деринаи сарҳадӣ мерафт ва дар мавриди дигар аз ба сатҳи ҳампаймонӣ баровардани робитаҳо. Ҳар ду раванд заминаи мулоқоти Хуҷандро фароҳам оварданд. Акнун се ҳамсоя метавонистанд дар бораи ояндаи муштараки водӣ сухан гӯянд.
31 марти соли 2025 дар Хуҷанд муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон, муҳтарам Садир Жапаров ва муҳтарам Шавкат Мирзиёев Шартнома дар бораи нуқтаи пайвастшавии сарҳадҳои давлатии Тоҷикистон, Қирғизистон ва Узбекистонро ба имзо расониданд. Дар ҳамон дидор Эъломияи Хуҷанд доир ба дӯстии абадӣ низ ба имзо расид. Яке аз ин ду санад ба масъалаи дақиқу ҳуқуқӣ посух дод. Санади дигар иродаи се давлатро баён кард, ки муносибаташонро барои наслҳои минбаъда бар пояи дӯстӣ бунёд мекунанд.
Барои Хуҷанд ин рӯйдод маънои хосса дошт. Замоне намояндагони Тоҷикистон барои идомаи музокироти сулҳ ба пойтахтҳои давлатҳои дӯст мерафтанд. Инак, худи шаҳри бостонии мо мизбони дидоре шуд, ки аз натиҷаи он сокинони се ҷумҳурӣ манфиат мебаранд. Вақте Тоҷикистонро яке аз марказҳои сулҳофарии минтақа меномем, пеш аз ҳама, ҳамин гуна саҳмро дар назар дорем. Дар ин ҷо барои масъалае, ки се ҳамсояро ба ҳам мепайваст, бо ризоияти ҳар се ҷониб роҳи ҳал пайдо шуд.
Ибораи «дӯстии абадӣ» дар забони дипломатия аҳдест ба оянда. Барои касе, ки дар ин водӣ умр ба сар мебарад, маънои он басе ошност. Ӯ мехоҳад фарзандонаш забони ҳамсояро омӯзанд, духтур аз таҷрибаи ҳамкасби он сӯи марз истифода барад ва донишҷӯ барои шинохти таърихи водӣ ба бойгонию осорхонаҳои давлати ҳамсоя дастрасӣ дошта бошад. Чунин орзуҳо ба аҳди байни давлатҳо мазмуни инсонӣ мебахшанд.
Маҳз ҳамин пайванди байни уфуқи васеи сиёсӣ ва зиндагии ҳаррӯзаи мардум муҳтарам Эмомалӣ Раҳмонро ҳамчун дипломати сатҳи ҷаҳонӣ муаррифӣ менамоянд. Дар Кобул сухан аз сарнавишти як миллати ҷангдида мерафт. Дар Хуҷанд роҳбарони се давлат дар бораи ояндаи ҳамсоягӣ ба мувофиқа расиданд. Дар минбари Созмони Милали Муттаҳид Пешвои миллат ин таҷрибаро бо саволи фарохтаре пайвастанд. Ҷаҳони имрӯз барои онҳое, ки баъд аз мо зиндагӣ мекунанд, чӣ мерос мегузорад?
Моҳи сентябри соли 2024 дар иҷлосияи 79-уми Маҷмаи Умумии Созмони Милали Муттаҳид Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон пешниҳод намуданд, ки барои таҳкими сулҳ ба хотири наслҳои оянда даҳсолаи байналмилалӣ эълон гардад. 25 июни соли 2026 Маҷмаи Умумӣ бо қатъномаи «Даҳсолаи байналмилалӣ оид ба таҳкими сулҳ барои наслҳои оянда» барои солҳои 2027–2036-ро эълон кард. Ҳамин тавр, андешае, ки аз таҷрибаи таърихии Тоҷикистон сарчашма гирифт, дар рӯзномаи ҷаҳонӣ ҷой ёфт.
Дар қатънома ба муколамаи байни наслҳо аҳамияти махсус дода мешавад. Ин нукта барои мо, аҳли маориф, басе арзишманд аст. Донишҷӯе, ки имрӯз дар Хуҷанд таҳсил мекунад, ҷанги шаҳрвандиро аз сар нагузаронидааст. Вақте ӯ бо шахсе ҳамсуҳбат мешавад, ки солҳои ҷанг аз хонааш дур монда буд, калимаи «гуреза» барояш соҳиби чеҳра ва саргузашт мегардад. Агар баъдан матни созишномаи сулҳро бихонад, дарк мекунад, ки чаро музокиракунандагон барои чанд сатри марбут ба бозгашти одамон моҳҳо заҳмат кашидаанд.
Мехостам дар даҳсолаи пешорӯ ҷавонони Хуҷанд, Бодканд ва шаҳрҳои ҳамсояи Узбекистон бештар гирди як миз нишинанд. Як таҳқиқи муштарак дар бораи ҷӯйборе, ки чанд деҳаро об медиҳад, ё сабти хотираҳои хонаводаҳои ду сӯи марз метавонад барои донишҷӯён дарси зиндаи дипломатия гардад. Онҳо меомӯзанд, ки пеш аз пешниҳоди роҳи ҳал сухани ҳамсояро бояд бишнаванд. Аз ҳамин гуна кори одӣ дӯстии дар эъломия сабтшуда умри дароз меёбад.
Дар Рӯзи Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон мо ба Пешвои миллат муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон барои роҳе арҷ мегузорем, ки аз умеди бозгашти як хонавода оғоз ёфта, то аҳди дӯстии се ҳамсоя ва ташаббуси ҷаҳонӣ ба хотири наслҳои оянда расид. Насими сулҳе, ки мардуми мо замоне дар хонаи худ интизораш буд, имрӯз паёми Тоҷикистонро аз Хуҷанд то ба минбари Созмони Милали Муттаҳид мебарад. Пос доштани ин сулҳ саҳмест, ки ҳар насл бояд бо амали худ онро гузорад.
Бахтиёр МАҲМАДАЛӢ,
ректори Донишкадаи байналмилалии Хуҷанди
Донишгоҳи байналмилалии сайёҳӣ ва соҳибкории Тоҷикистон
АКС: АМИТ «Ховар»
Source: Khovar News Agency · khovar.tj
