ДУШАНБЕ, 16.11.2026 /АМИТ «Ховар»/. Рӯзи Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон, ки ҳамасола 16 ноябр таҷлил мегардад, барои ҷомеаи мо фурсати андеша дар бораи яке аз масъалаҳои бунёдии таърихи навин аст: чӣ гуна дар рӯзгори пурошӯб на танҳо давлати соҳибистиқлол пойдор мемонад, балки миллат ба эҳсоси ягонаи сарнавишт, ҳадаф ва масъулияти муштарак мерасад? Аз ҳамин дидгоҳ, маънои ҷашн танҳо бо гиромидошти ниҳоди президентӣ ё ёдоварии як санади сиёсӣ маҳдуд намешавад. Он ҳамзамон арҷгузорӣ ба хизматҳои Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон, Пешвои миллат муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон дар роҳи давлатсозӣ ва миллатсозӣ, эҳёи эътимоди ҷамъиятӣ ва таҳкими асосҳои ҳастии мустақили тоҷикон мебошад. Арзиши таърихии чунин хизматҳоро бояд дар робитаи се падида фаҳмид: нигоҳ доштани давлат, ба ҳам овардани ҷомеаи аз низоъ осебдида ва ба созандагии дарозмуддат раҳнамун кардани неруҳои миллат. Ҳар кадоми онҳо вазифаи ҷудогона ва дар айни ҳол шарти муваффақияти дигаре буд.
— Миллатсозӣ дар маънои амиқи фалсафӣ на офаридани миллат аз ҳеҷ, балки ба иродаи созандаи ҷамъиятӣ пайвастани мероси таърихӣ, забон, фарҳанг, ормонҳои миллӣ ва таҷрибаи шаҳрвандист. Миллати тоҷик асрҳо пеш аз истиқлоли муосир соҳиби ҳувияти фарҳангӣ, мактаби бузурги адабӣ ва анъанаҳои давлатдорӣ буд. Аммо пас аз соли 1991 ин сармояи таърихӣ бояд дар ниҳодҳои давлати нав, дар худогоҳии шаҳрвандон ва дар зиндагии ҳаррӯза маънои тоза пайдо мекард. Роҳбарии муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон дар ин солҳо бо кӯшишҳои ба як маҷро овардани амнияти сиёсӣ, эҳёи анъанаҳои миллӣ, ҳифзи забони тоҷикӣ ва ба миён овардани заминаи умумии ҳамзистӣ иртибот дошт. Миллатсозӣ аз ин нуқтаи назар танҳо гуфтан дар бораи гузаштаи пурифтихор нест; он ҳунари дар байни шаҳрвандони гуногунандеша офаридани бовар ба фардои муштарак аст.
Ҷаҳони маънавии миллатро танҳо бо сарҳадҳои расмӣ чен кардан имкон надорад. Сарҳад макони давлатро нишон медиҳад, вале миллат дар хотираи пайвастаи наслҳо, дар забони модар, дар эҳсоси ҳамдардӣ ва дар омодагӣ барои ҳифзи манфиати умумӣ зиндагӣ мекунад. Дар лаҳзаҳои душвор ин риштаҳо метавонанд суст шаванд: як гурӯҳ аз гурӯҳи дигар дур меафтад, эътимод коста мегардад ва оянда ба масъалаи нигаронкунанда табдил меёбад. Дар чунин вазъ роҳбарияти сиёсӣ бо вазифае рӯ ба рӯ мешавад, ки аз идоракунии маъмулӣ фаротар аст: барқарор кардани бовар ба худи имконияти ҳамзистӣ. Маҳз дар ҳамин майдон муносибати давлатсозӣ ва миллатсозӣ равшан мегардад. Давлат ниҳодҳоро устувор мекунад, миллатсозӣ бошад маънии зиндагии муштаракро дар шуури инсонҳо барқарор менамояд.
Барои фаҳмиши таърихии хидматҳои Пешвои миллат бояд мушкилоти ибтидои солҳои навадуми асри гузаштаро дар ёд дошт. Ҷанги шаҳрвандӣ танҳо низои сохторҳои сиёсӣ набуд; он пайвандҳои иҷтимоиро осеб расонд, зиндагии ҳазорон хонаводаҳоро тағйир дод ва ба эътимоди ҷамъият зарба зад. Дар чунин рӯзгор сухан аз ояндаи миллат бештар ба масъулияти амалӣ табдил меёфт, зеро ҳар қарори сиёсӣ метавонад дар сарнавишти инсонҳои воқеӣ — модар, кӯдак, донишҷӯ ва пиронсол — нақш гузорад. Аз ин рӯ, ташаббусҳои сулҳовар ва талошҳои барқарорсозии идоракунии давлатӣ бояд на танҳо аз нигоҳи сиёсат, балки аз лиҳози инсонӣ низ арзёбӣ шаванд: тавони бозгардонидани умед ба хонаҳои мардум арзише аст, ки онро бо ҳисоботи идорӣ пурра чен карда намешавад.
Дар ин маврид фарқи муҳими мафҳумҳои «давлатсозӣ» ва «миллатсозӣ» ошкор мегардад. Давлатсозӣ ба таъсиси ниҳодҳои ҳуқуқӣ, тартиби идоракунӣ, ҳифзи амният ва иҷрои вазифаҳои ҷамъиятӣ алоқаманд аст. Миллатсозӣ ба ташаккули ҳисси тааллуқ, худшиносии шаҳрвандӣ, ваҳдати иҷтимоӣ ва эҳтироми муқобил такя мекунад. Агар раванди якум бештар бо сохторҳо кор кунад, раванди дуюм ба маъноҳо ва муносибатҳои инсонӣ рӯ меорад. Таҷрибаи Тоҷикистон нишон медиҳад, ки дар шароити осебҳои амиқи иҷтимоӣ ин ду равандро аз ҳам ҷудо кардан душвор аст: ҳеҷ қонун бе эътимоди мардум қудрати комил намегирад ва ҳеҷ ормони умумӣ бе ниҳодҳои коромад пойдор намемонад.
Дар тафаккури сиёсӣ давлат танҳо маҷмуи идораҳо ё василаи татбиқи қудрат нест. Вай шакли таърихии созмонёбии ҳаёти муштараки инсонҳост, ки дар он амният, ҳуқуқ, манфиати умумӣ ва умеди фардо бояд ба як низоми устувор пайванд ёбанд. Аз ин рӯ, давлатсозӣ бо сохтани ниҳодҳо оғоз мешавад, аммо бо пайдо кардани эътимоди шаҳрвандон маънои комил мегирад. Миллатсозӣ бошад, на маҳви тафовутҳои иҷтимоӣ ва маҳаллӣ, балки ба вуҷуд овардани эҳсоси масъулияти умумӣ барои сарнавишти як Ватан аст. Вақте ин ду раванд ба ҳам мерасанд, истиқлол аз як эъломияи сиёсӣ ба воқеияти зиндагии ҷамъиятӣ табдил меёбад. Дарки ҳамин пайванд ба мо имкон медиҳад, ки Рӯзи Президентро дар заминаи мураккаби ташаккули давлатдории соҳибистиқлол арзёбӣ намоем.
9 сентябри соли 1991 соҳибистиқлол шудани Тоҷикистон имконияти таърихии ташкили давлати мустақилро фароҳам овард. Вале истиқлол дар ибтидои роҳ бо буҳрони сангини сиёсӣ, фурӯпошии муносибатҳои муқаррарии иқтисодӣ ва баъдан ҷанги шаҳрвандӣ рӯ ба рӯ шуд. Азоби муҳоҷират, аз даст рафтани ҷони одамон, суст шудани фаъолияти муассисаҳо ва тарс аз фардо ба воқеияти рӯзгори ҳазорон хонавода табдил ёфтанд. Дар чунин шароит масъала на танҳо ҳифзи сохторҳои давлатӣ, балки нигоҳ доштани худи имконияти зиндагии осоиштаи ҷомеа буд. Барои дарки арзиши марҳалаи минбаъда бояд маҳз ҳамин заминаи душворро ба назар гирифт; дар акси ҳол, таърих аз раванди мураккаби интихобу масъулият ба маҷмуи ибораҳои умумӣ табдил меёбад.
Солҳои нахустини истиқлол барои ҷомеаи Тоҷикистон озмоиши на танҳо идоракунии сиёсӣ, балки таҳаммули инсонӣ низ буданд. Дар он айём сарнавишти бисёр оилаҳо дар байни тарс аз фардо ва орзуи бозгашти рӯзгори осоишта қарор дошт. Аз нуқтаи назари фалсафаи иҷтимоӣ ин таҷриба нишон медиҳад, ки сулҳу амният неъматҳои худкор нестанд: онҳо ба иродаи созиш, фаъолияти ниҳодҳои давлатӣ, ҳифзи ҳуқуқ ва иштироки худи ҷомеа эҳтиёҷ доранд. Аз ин лиҳоз, ҳангоми андеша дар бораи нақши роҳбарияти давраи буҳрон бояд ҳам қарору иқдомҳои шахсони масъул ва ҳам заҳмату фидокории ҳазорон шаҳрванди одиро ба эътибор гирифт. Дар паси ҳар қарори таърихӣ сарнавишти инсонҳои воқеӣ меистад.
Иҷлосияи XVI Шурои Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон моҳи ноябри соли 1992 дар Қасри Арбоб ҳамчун яке аз рӯйдодҳои калидии ин давра ба таърих ворид гардидааст. Дар рафти он муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон Раиси Шурои Олӣ интихоб шуданд ва вазифаи эҳёи идоракунии давлатӣ дар фазои низои мусаллаҳона пеш омад. Ба маънои сиёсӣ ин марҳала оғози талош барои аз нав ба роҳ мондани фаъолияти ниҳодҳо ва ҷустуҷӯи роҳи берунрафт аз муқовимат буд. Ба маънои ахлоқӣ дар маркази масъала масъулият барои ҷони инсон, ҳифзи якпорчагии ҷумҳурӣ ва зарурати пешгирии фурӯпошии минбаъдаи ҷомеа қарор дошт. Дар лаҳзаҳои чунин мураккаб маънои раҳбарӣ маҳз тавассути қобилияти қабул кардани масъулият дар назди мардум равшан мегардад.
Қабули Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон дар раъйпурсии умумихалқии 6 ноябри соли 1994 ва савганд ёд кардани муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон ҳамчун Президент 16 ноябри ҳамон сол ба раванди ташаккули низоми конститутсионии давлат марҳалаи нав бахшиданд. Ба ҳамин воқеаи савгандёдкунӣ санаи ҷашн пайванд дорад. Бо Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон аз 14 майи соли 2016 ба қонунгузории рӯзҳои ид меъёри таҷлили Рӯзи Президент дар санаи 16 ноябр ворид карда шуд. Ин заминаи ҳуқуқӣ имкон медиҳад, ки мо дар бораи ҷашн на танҳо бо забони эҳсос, балки бо такя ба пайдарпайии дақиқи воқеаҳо сухан гӯем. Ба забони фалсафаи ҳуқуқ, савганди президентӣ танҳо маросими расмӣ нест: он ифодаи уҳдадории ҷамъиятӣ дар назди давлат, Конститутсия ва шаҳрвандон мебошад.
Дар ин марҳала масъалаи қонуният аҳамияти махсус пайдо кард. Давлате, ки аз буҳрон берун мешавад, бояд муносибатҳои сиёсиро аз вазъияти фавқулода ба меъёрҳои умумии ҳуқуқӣ баргардонад. Конститутсия маҳз чунин вазифаро иҷро мекунад: он ҳудуди ваколатҳо, мақоми шаҳрванд ва тартиби фаъолияти ниҳодҳоро муқаррар менамояд. Вале муҳимтар аз матни санад фарҳанги эҳтиром ба он аст. Агар шаҳрванд қонунро пуштибони ҳуқуқи худ эҳсос намояд ва мансабдор масъулияти худро дар назди қонун дарк кунад, қонуният ба пояи эътимоди ҷамъиятӣ табдил меёбад. Аз ҳамин мавқеъ, ташаккули давлатдории конститутсионӣ бояд ҳамчун раванди пайвастаи такмили муносибатҳои ҳуқуқӣ ва сиёсӣ фаҳмида шавад.
Аммо қонун, ҳар қадар мукаммал ҳам бошад, танҳо замоне ба неруи воқеии созанда табдил меёбад, ки дар зиндагии одамон амал кунад. Давлат бояд аз санад ба амал, аз меъёри навишташуда ба адолати эҳсосшаванда ва аз ваъдаи умумӣ ба эътимоди рӯзмарра гузарад. Аз ҳамин лиҳоз дар таҳқиқи давлатдории навин масъалаи барқарор намудани сулҳ мавқеи марказӣ дорад. Бе сулҳ на мактаб метавонад рисолати худро комил анҷом диҳад, на олим имкони пажуҳиши осуда пайдо мекунад ва на оила ба фардои фарзандонаш бо итминон менигарад. Сулҳ заминаи умумии ҳамаи дастовардҳои минбаъдаи ҷомеа аст, ҳарчанд худ ба худ ҳамаи мушкилоти онро ҳал намекунад.
Созишномаи умумии истиқрори сулҳ ва ризоияти миллӣ, ки 27 июни соли 1997 дар Маскав ба имзо расид, нуқтаи гардиши таърихи муосири Тоҷикистон гардид. Раванди музокирот бо иштироки ҷонибҳои дохилӣ ва мусоидати Созмони Милали Муттаҳид, давлатҳои миёнарав ва созмонҳои байналмилалӣ пеш рафт. Нақши роҳбарияти давлат ва талошҳои шахсии муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон дар пешбурди музокирот дар ин таърих ҷойгоҳи муайян доранд. Ҳамзамон воқеият тақозо мекунад, ки сулҳ ҳамчун натиҷаи гуфтушунид, гузаштҳои дуҷониба ва иродаи бахшҳои гуногуни ҷомеа низ фаҳмида шавад. Қадри таърих дар пуррагии он аст: шинохти саҳми шахсият аз шинохти заҳмати мардум ҷудо нест.
Ба сулҳ метавон аз ду уфуқ нигарист. Дар уфуқи аввал он хотимаи хунрезӣ ва барқарор шудани амнияти ибтидоист. Дар уфуқи дуюм сулҳ фарҳанги ҳамзистӣ, таҳаммул, шунидани андешаи дигар ва эътирофи шаъну шарафи инсон аст. Агар аввалӣ ба қатъ гардидани зӯроварӣ вобаста бошад, дуюмӣ ба тарбияи тӯлонии виҷдони ҷомеа ниёз дорад. Дар ин маъно ваҳдати миллӣ на як ҳолати ҳамешагӣ ва аз пеш кафолатдодашуда, балки масъулиятест, ки онро ҳар насл бояд бо рафтору фаъолияти худ ҳифз кунад. Аз сабақҳои солҳои душвори Тоҷикистон бармеояд, ки ҳамдигарфаҳмӣ сарвати ноаён, вале бебаҳои миллат мебошад.
Ҷанги шаҳрвандӣ дар хотираи ҷомеа танҳо ҳамчун силсилаи воқеаҳои сиёсӣ боқӣ намондааст. Он дар зиндагиномаи оилаҳо, дар сарнавишти кӯдакони он солҳо ва дар эҳтиёҷ ба оштии инсонӣ нақши худро гузоштааст. Бинобар ин, арзёбии созишномаи сулҳ набояд аз нигоҳи ҳуқуқӣ маҳдуд гардад. Имзои санад оғозгари имконияти нав буд, аммо таҳкими он ба бозгашти гурезаҳо, эҳёи зиндагии маҳаллӣ, барқарор шудани робитаҳои иҷтимоӣ ва тавоноии одамон барои якҷоя кор кардан вобаста буд. Дар ин раванд роҳбарии давлат, иштироки ҷонибҳои музокира, миёнравӣ ва иродаи мардум ба ҳам пайвастанд. Фалсафаи оштӣ ба мо меомӯзад, ки душманиро метавон бо қарор қатъ кард, вале эътимодро бояд бо кирдори ҳаррӯза парварид.
Рӯзи Президент дар чунин замина ба масъалаи муносибати шахсият ва таърих низ равшанӣ меандозад. Дар илмҳои иҷтимоӣ баҳс дар бораи нақши роҳбар ва омилҳои объективии ҷомеа дерина аст. Як андеша бар таъсири сохторҳо, равандҳои иҷтимоӣ ва шароити иқтисодӣ такя мекунад; андешаи дигар ба ирода, қарор ва масъулияти шахсиятҳои таърихӣ аҳамият медиҳад. Таҷрибаи Тоҷикистон нишон медиҳад, ки ин ду тарафро ҷудо кардан мумкин нест. Роҳбарӣ дар фазои воқеии имкониятҳо ва маҳдудиятҳо амал мекунад, вале интихобҳои сиёсӣ метавонанд ба самти рушди ин фазо таъсир расонанд. Арҷгузорӣ ба хизматҳои Пешвои миллат аз нигоҳи таҳлили илмӣ бояд бо фаҳмиши ҳамзамони заминаи таърихӣ, иқдомҳои давлатӣ ва натиҷаҳои иҷтимоии онҳо ҳамроҳ бошад.
Мафҳуми ваҳдат низ ба шарҳи дақиқ ниёз дорад. Ваҳдат маънои якранг шудани андешаҳо ё аз байн рафтани баҳсу ихтилофи назарро надорад. Он қабули қоидаи умумии ҳамзистист, ки дар чорчӯбаи он метавон гуногун андешид, аммо масъулияти муштаракро нисбат ба суботи ҷомеа фаромӯш накард. Ҳар қадар фарҳанги муколама, таҳаммул ва қонунмадорӣ рушд ёбад, ҳамон андоза ваҳдат аз шиори расмӣ ба таҷрибаи зиндаи шаҳрвандӣ наздик мешавад. Барои ҳамин, ҳифзи ваҳдати миллӣ ба тарбияи ахлоқӣ, сатҳи маърифати сиёсӣ ва тавоноии ниҳодҳо барои ҳалли одилонаи масъалаҳои ҷомеа вобастагӣ дорад.
Яке аз масъалаҳои муҳими ин марҳала гузариш аз нигоҳ доштани мавҷудияти давлат ба ташаккули қобилияти рушди он мебошад. Баъди барқарор шудани сулҳ рӯзномаи ҷамъият тадриҷан ба барқарорсозии иқтисодиёт, сохтмони роҳу неругоҳҳо, таъсиси имкониятҳои нави таълимӣ ва баланд бардоштани сифати хизматрасонии давлатӣ рӯ овард. Ҳадафҳои истиқлоли энергетикӣ, раҳоӣ аз бунбасти коммуникатсионӣ, амнияти озуқаворӣ ва саноатикунонӣ дар сиёсатгузории миллӣ мавқеи муайян пайдо карданд. Ин равандро бояд ҳамчун маҷмуи корҳои бисёрсолаи ниҳодҳои давлатӣ, мутахассисон, соҳибкорон ва меҳнати шаҳрвандон баррасӣ намуд. Арзёбии воқеии пешрафт ҳамчунин ба таҳлили самаранокӣ, дастрасӣ, устувории экологӣ ва таъсири он ба зиндагии мардум ниёз дорад.
Дар фалсафаи миллатсозӣ масъалаи дигар аз ҳамаи ин камаҳамияттар нест: чӣ гуна инсонҳо аз хотираи таърихии пароканда ба эҳсоси муштараки шаҳрвандӣ мерасанд? Миллати тоҷик дорои забон, адабиёт ва таҷрибаи ғании фарҳангиву давлатдорӣ аст. Аммо мерос худ ба худ ба худшиносии фаъол табдил намеёбад. Он ба китоб, таҳқиқи илмӣ, забони зиндаи таълим, осорхонаву муассисаҳои фарҳангӣ ва муколамаи солими наслҳо ниёз дорад. Дар давраи истиқлол таваҷҷуҳи Президенти Тоҷикистон ба мақоми забони тоҷикӣ, мероси таърихӣ ва таҷлили шахсиятҳои илмӣ ва адабӣ ҳамчун қисми сиёсати фарҳангии давлат зуҳур кардааст. Арзиши чунин сиёсат дар он аст, ки гузашта на танҳо мавриди ифтихор, балки манбаи дониш ва худшиносии масъулона қарор гирад.
Забон дар ин раванд мақоми хос дорад. Агар сарҳад фазои ҷуғрофии давлатро муайян кунад, забон фазои маънавии миллатро нигоҳ медорад. Дар калимаҳои модарӣ на танҳо маъно, балки таҷрибаи зиндагӣ, тарзи андешидан ва хотираи садсолаҳо нуҳуфтааст. Вақте забони тоҷикӣ дар минбарҳои байналмилалӣ садо медиҳад, ин падида танҳо интихоби воситаи баён нест; он ҳузури фарҳанги миллӣ дар муколамаи ҷаҳонӣ мебошад. Вале ҳифзи забон бо эҳтиром ба он маҳдуд намешавад: таҳияи истилоҳоти илмӣ, рушди технологияҳои забонӣ, сифати китобҳои дарсӣ ва забони равшану дақиқи таҳқиқот низ шартҳои зинда мондани он дар асри дониш мебошанд. Аз ин лиҳоз сиёсати забон бояд бо масъулияти илмиву омӯзгорӣ пайванд ёбад.
Худшиносии миллӣ аз ду хатари ҳамзамон бояд эмин бимонад: фаромӯш кардани гузашта ва маҳдуд кардани оянда ба ифтихор аз гузашта. Таърих барои миллат ганҷинаи хотира аст, вале рисолати он танҳо ситоиши даврони пешин нест. Таърихи Сомониён, мероси Рӯдакиву Фирдавсӣ ва осори Ибни Синову Берунӣ он гоҳ ба неруи маънавии имрӯз табдил меёбад, ки мо аз онҳо донишомӯзӣ, эҳтироми ақл, фарҳанги эҷод ва масъулиятро биомӯзем. Ҷомеае, ки мероси худро бо таҳқиқи дақиқ мешиносад, барои муколама бо дигар фарҳангҳо низ омодатар мегардад. Дар ин маъно, худшиносӣ зидди ҷаҳоншиносӣ нест; баръакс, роҳи шинохти арзишманди ҷойгоҳи худ дар ҷаҳони гуногунфарҳанг аст.
Ин ҷо муносибати давлатдорӣ ва маориф ба пешгоҳи андеша меояд. Бунёди мактаб, донишгоҳ ё пажуҳишгоҳ танҳо сохтмони бино нест; он сармоягузорӣ ба қобилияти наслҳои оянда барои мустақилона фикр кардан аст. Ҷомеае, ки дониш меофарад ва мутахассис тарбия мекунад, заминаи мустақилияти иқтисодӣ ва фарҳангии худро таҳким мебахшад. Дар асри рушди зеҳни сунъӣ, рақамикунонӣ ва рақобати технологияҳо, масъалаи асосӣ танҳо дастрасӣ ба маълумот нест, балки ташаккули тафаккури интиқодӣ, ахлоқи илм ва қобилияти ҳалли масъалаҳои нав мебошад. Агар истиқлол ҳуқуқи интихоби роҳи худро таъмин намояд, дониш тавоноии паймудани ин роҳро ба вуҷуд меорад. Аз ин рӯ, омӯзгор ва олим шарикони муҳими давлатсозӣ мебошанд.
Дар баробари эҳёи забону хотираи таърихӣ, фарҳанги миллатсозӣ ба одоби муколама низ ниёз дорад. Шаҳрванд метавонад дар масъалаҳои иқтисодӣ, фарҳангӣ ё иҷтимоӣ назари дигар дошта бошад, вале ин гуногунӣ ҳангоми эҳтироми қонун, шаъну шарафи инсон ва манфиати умум ба неруи пешрафт табдил меёбад. Ҳамдигарфаҳмӣ натиҷаи хомӯшии фикрҳо нест; он тавоноии шунидани андешаи дигар ва ба ҷойи душманӣ интихоб кардани далелу баҳс мебошад. Барои ҷомеае, ки таҷрибаи талхи низоъро аз сар гузаронидааст, чунин фарҳанг яке аз дастовардҳои гаронбаҳо ва ҳамзамон вазифаи ҳамешагии тарбия аст.
Ҷойгоҳи Тоҷикистон дар арсаи байналмилалӣ низ аз меъёрҳои муҳими давлатдории муосир маҳсуб мешавад. Ташаббусҳои пешниҳодшуда аз ҷониби Тоҷикистон дар масъалаҳои оби тоза, истифодаи устувори захираҳои об ва ҳифзи пиряхҳо ба муҳокимаи масъалаҳои фаромиллӣ мусоидат кардаанд. Даҳсолаи байналмилалии амал «Об барои рушди устувор» барои солҳои 2018–2028 ва эълон гардидани соли 2025 ҳамчун Соли байналмилалии ҳифзи пиряхҳо мисолҳои равшани ин раванданд. Дар ин самт нақши дипломатияи Президенти мамлакат дар пешниҳоди масъала ва ҷалби таваҷҷуҳи байналмилалӣ қобили гуфтан аст. Маънои амиқтари ин фаъолият дар он зоҳир мешавад, ки давлат бо ҳифзи манфиатҳои худ ҳамзамон метавонад дар ҳалли мушкилоти муштараки инсоният саҳм гузорад.
Пойдории давлатдорӣ ҳамчунин аз он вобаста аст, ки имкониятҳои зиндагӣ то чӣ андоза ба шаҳрҳо, деҳот ва минтақаҳои кӯҳистон дастрас мешаванд. Роҳ, неруи барқ, об, тиб, муассисаи таълимӣ ва ҷойи кори шоиста дар ин замина танҳо нишондиҳандаҳои хоҷагидорӣ нестанд; онҳо воситаи пайвастани ҷомеа ба фазои умумии иҷтимоиву иқтисодӣ мебошанд. Дар фалсафаи адолати иҷтимоӣ давлат замоне эътимоди устувортар пайдо мекунад, ки шаҳрванд натиҷаи амалии сиёсати умумиро дар рӯзгори худ эҳсос намояд. Аз ин рӯ, созандагӣ бояд бо сифати хизматрасонӣ, имкониятҳои баробар ва нигоҳдории дастовардҳои бадастомада арзёбӣ шавад.
Дар баробари дониш ва иқтисод, масъулияти таърихӣ ҷанбаи ахлоқӣ низ дорад. Падару модар, ки фарзандро ба эҳтироми инсон тарбия мекунанд, омӯзгоре, ки ҳақиқатро аз овоза ҷудо кардан меомӯзонад, ва корманди давлатие, ки ба муроҷиати шаҳрванд бо адолат муносибат мекунад, ҳар кадом дар таҳкими боварии ҷамъият саҳм мегузоранд. Миллатсозӣ бо қарорҳои баландпоя оғоз шуда метавонад, вале дар одоби муносибатҳои рӯзмарра устувор мегардад. Агар меъёрҳои ҳуқуқӣ бо виҷдони иҷтимоӣ ҳамроҳ набошанд, ҳатто беҳтарин барномаҳо ба натиҷаи дилхоҳ намерасанд.
Бо вуҷуди он, ки ҳар давраи таърихӣ дастовардҳои худро дорад, масъулияти давлатдорӣ анҷомпазир нест. Ҷаҳони имрӯз бо тағйироти иқлим, муҳоҷирати меҳнатӣ, нобаробарии имконият, талаботи нави бозори кор ва хатарҳои иттилоотӣ рӯ ба рӯст. Ҷавоб ба ин масъалаҳо аз ниҳодҳои давлатӣ шаффофият, салоҳиятнокӣ, риояи қонун ва қобилияти шунидани ниёзҳои ҷомеаро тақозо менамояд. Меъёри устувории давлат танҳо он нест, ки чӣ қадар роҳу иншоот бунёд шудаанд; ҳамчунин муҳим аст, ки шаҳрванд то кадом андоза ба адолат, имкониятҳои таҳсил, ҳифзи ҳуқуқ ва фардои худ эътимод дорад. Ин меъёрҳо хотиррасон мекунанд, ки хизмати таърихии давлатсозӣ дар идомаи такмили ниҳодҳо маънои зинда пайдо мекунад.
Муаррифии Тоҷикистон дар ҷаҳон инчунин ба масъалаи шаъну шарафи миллӣ иртибот мегирад. Дар муносибатҳои байналмилалӣ эҳтиром бо таъкиди бузургии гузашта ба танҳоӣ ҳосил намешавад; он ба қобилияти пешниҳоди ташаббус, эътимоднокӣ дар иҷрои уҳдадориҳо ва иштироки фаъолона дар ҳаллу фасли масъалаҳои умумӣ вобаста аст. Тоҷикистон дар мавзуъҳои обу пиряхҳо имконият ёфт, ки таҷрибаи табииву ҷуғрофии худро ба гуфтугӯи васеи ҷаҳонӣ пайвандад. Ин амал аз нигоҳи фалсафӣ намунае аст аз гузариши худшиносии миллӣ ба масъулияти байналмилалӣ: давлат аз ҳастии худ оғоз мекунад, аммо дар ҳамбастагӣ бо дигарон маънои фарохтар пайдо менамояд.
Боз як ҷиҳати муҳими Рӯзи Президент масъулияти маънавии шаҳрванд мебошад. Арҷгузорӣ ба хизматҳои шахсиятҳои давлатӣ бояд бо эҳтиром ба меҳнати омӯзгор, табиб, деҳқон, муҳандис, сарбоз ва ҳамаи онҳое пайванд дошта бошад, ки ҳаёти рӯзмарраи ҷумҳуриро пеш мебаранд. Давлати соҳибистиқлол дар аснои ҳамкории роҳбарият ва ҷомеа устувор мегардад. Шаҳрвандӣ танҳо доштани шиноснома нест: он иҷрои вазифа, риояи қонун, пос доштани манфиати умум ва омодагӣ ба саҳмгузории созанда аст. Ҳар гоҳ ин масъулият ба фарҳанги умумӣ табдил ёбад, давлатдорӣ аз доираи идоракунӣ ба сифати зиндагии муштарак боло меравад.
Дар муносибати наслҳо бо таърих низ бояд меъёри ахлоқии муайян ҳукмфармо бошад. Насле, ки рӯзҳои ҷанги шаҳрвандиро бо чашми худ дидааст, сулҳро аз тариқи хотираи ранҷ мешиносад; насле, ки дар муҳити нисбатан ором ба воя расидааст, онро бештар ҳамчун шарти табиии зиндагӣ қабул мекунад. Вазифаи маориф, илм ва фарҳанг ин аст, ки байни ин ду таҷриба пули фаҳмиш созад. Ба ҷавонон на танҳо бояд гуфта шавад, ки сулҳ гаронбаҳост, балки бояд шарҳ дода шавад, ки чӣ гуна ихтилофҳо ба хушунат мегузаранд, чаро муросо душвор аст ва бо кадом роҳҳо метавон дар ҷомеа адолату боварии мутақобилро нигоҳ дошт. Хотираи таърихӣ вақте самара медиҳад, ки ба дониш ва ҳушёрии шаҳрвандӣ табдил ёбад.
Таҳкими мақоми шаҳрванд маънои онро дорад, ки инсон худро на тамошобини ҳаёти сиёсӣ, балки соҳиби ҳуқуқ, вазифа ва имкони саҳмгузорӣ дар ҷомеа эҳсос кунад. Фалсафаи шаҳрвандӣ маҳз аз ҳамин нуқта оғоз мешавад. Ватан танҳо сарзамини падарону модарон нест; он фазои масъулиятест, ки дар он ба дигарон муносибати одилона кардан, моли умумиро эҳтиёт намудан, ба дониш арҷ гузоштан ва дар ҳалли масъалаҳои маҳаллӣ иштирок кардан арзиши ахлоқӣ пайдо мекунад. Бинобар ин, бузургдошти рӯзи давлатӣ метавонад ҳамзамон ба саволи шахсӣ табдил ёбад: ман барои беҳтар шудани зиндагии умумӣ чӣ кардаам? Ин савол ҷашнро аз маросими ёдбуд ба андешаи созанда мепайвандад.
Андешаҳои худро дар бораи Рӯзи Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон, моҳияти давлатсозиву миллатсозӣ ва ҷойгоҳи Пешвои миллат дар таърихи навини тоҷикон бо ҳамин таҳлили фалсафӣ ба анҷом мерасонам. Мехоҳам дар фарҷоми ин мулоҳизаҳо ба масъалае рӯ оварам, ки аз ҳар гуна баҳси назариявӣ фаротар меравад: инсон дар зиндагии ҳаррӯзаи худ арзиши сулҳ, истиқлол ва давлатро чӣ гуна эҳсос мекунад ва хотираи рӯзҳои сахт ба виҷдони наслҳои баъдӣ чӣ масъулият мегузорад? Ба ин савол танҳо бо шумориши рӯйдодҳо ҷавоб додан имкон надорад. Ҷавоби он дар пайванди таърих бо сарнавишти инсон, дар маънои маънавии озодӣ ва дар қадри он имкониятҳое нуҳуфтааст, ки ҷомеаи осоишта барои офариниш, омӯзиш ва зиндагии шоиста фароҳам меорад.
Рӯзи Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон дар маънои амиқи таърихиву фалсафии худ танҳо як санаи тақвимӣ ё муносибате барои таҷлили расмӣ нест, балки фурсати арзишмандест барои бозгашт ба хотираи таърихӣ, тааммул дар сарнавишти миллат ва дарки қимати сулҳу оромӣ, истиқлолу озодӣ ва пойдории давлат. Дар зиндагии ҳар миллат лаҳзаҳое фаро мерасанд, ки таърих аз саҳифаҳои китоб берун омада, ба эҳсоси зиндаи инсонҳо ва ба хотираи рӯзҳои душвор табдил меёбад. Барои миллати тоҷик, ки дар оғози соҳибистиқлолӣ бо озмоишҳои сангини сиёсиву иҷтимоӣ рӯ ба рӯ гардид, чунин бознигарӣ аҳамияти махсус дорад. Насли шоҳиди он рӯзгор медонад, ки барқарор намудани эътимод ва умед дар ҷомеаи аз низоъ ранҷдида чӣ заҳматҳо талаб мекард. Дар ин роҳи пурпечутоб талошҳои Роҳбари давлат муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон дар барқарорсозии сулҳу ризоияти миллӣ, таҳкими пояҳои давлатдорӣ, ташаккули ниҳодҳои давлатӣ ва эҳёи худшиносии тоҷикон ҷойгоҳи муҳими таърихӣ доранд. Арҷгузорӣ ба ин хизматҳо аз шинохти шароити ҳамон давра, фаҳмиши қарорҳои сарнавиштсоз ва қадршиносии меҳнати ҳамаи онҳое оғоз меёбад, ки ба бозгашти сулҳ саҳм гузоштаанд.
Аммо арзиши таърих танҳо дар он нест, ки гузаштаро ба ёд оварем; бузургии он дар сабақест, ки барои имрӯзу фардо ба мо медиҳад. Давлатро метавон бо қонунҳо, ниҳодҳо ва сохторҳои идорӣ бунёд кард, вале барои пойдории он ба боварии мардум, ваҳдати ҷомеа, эҳсоси ягонагии сарнавишт ва масъулияти шаҳрвандон ниёз аст. Аз ҳамин лиҳоз, давлатсозӣ ва миллатсозӣ ду раванди ба ҳам пайвастаанд: яке пояҳои ҳуқуқиву сиёсии ҳастии давлатро таҳким мебахшад, дигаре дар қалби инсонҳо эҳсоси ватандорӣ, худшиносӣ ва тааллуқ ба як сарнавишти муштаракро парвариш медиҳад. Таваҷҷуҳи Пешвои миллат муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон ба забони тоҷикӣ, мероси таърихӣ, фарҳанги миллӣ, маориф ва эҳёи арзишҳои маънавӣ дар ҳамин замина қобили баррасист. Зеро миллат танҳо бо марзҳои ҷуғрофӣ муайян намегардад; он дар забоне зиндагӣ мекунад, ки модар ба фарзандаш меомӯзад, дар хотирае пойдор мемонад, ки наслҳо ба ҳам месупоранд, ва дар ормонҳое идома меёбад, ки мардумро ба ояндаи муштарак раҳнамун месозанд. Ин пайванди гузашта ва оянда ҳангоми қадршиносии хизматҳои давлатсозиву миллатсозӣ ҳам ба андешаи таърихӣ ва ҳам ба масъулияти ахлоқӣ ниёз дорад.
Дар ин рӯзи пурмаъно беихтиёр андешае ба дил роҳ меёбад: чӣ қадар гаронбаҳост оромие, ки инсон дар оғӯши он зиндагӣ мекунад, вале гоҳе танҳо баъди аз даст доданаш ба қадри воқеии он мерасад. Чӣ қадар азиз аст Ватане, ки кӯдак дар он бо хотири ҷамъ ба мактаб меравад, модар ба ояндаи фарзандаш умед мебандад, омӯзгор дар синфхона чароғи маърифат меафрӯзад ва донишманд бо андешаи озод ба кашфи ҳақиқат машғул мегардад. Ин манзараҳои ба назар одии зиндагӣ дар асл неъматҳои бузурги ҷомеаи осоишта мебошанд. Онҳо ба мо ёдрас месозанд, ки маънои ниҳоии давлатдорӣ дар зиндагии инсон, дар амнияти ӯ, дар рушди маънавӣ ва дар имконияти сохтани фардои шоиста таҷассум меёбад. Хотираи солҳои душвор набояд танҳо бо эҳсоси андӯҳ ё ифтихор маҳдуд гардад; он бояд ба фарҳанги таҳаммулпазирӣ, ҳамдигарфаҳмӣ ва ҳифзи сулҳ табдил ёбад. Эҳтиром ба шахсиятҳои таърихӣ низ ҳамон вақт мазмуни пойдор пайдо мекунад, ки бо омӯзиши воқеаҳо, шинохти дастовардҳо ва масъулият дар назди наслҳои оянда ҳамроҳ бошад.
Ба ин маъно, Рӯзи Президент на танҳо фурсати ёдоварӣ аз роҳи тайкардаи Тоҷикистон, балки имконияти андеша дар бораи идомаи он роҳ аст. Истиқлол амонатест, ки арзиши он бо гузашти солҳо кам намешавад ва ҳифзи он кори танҳо як рӯз ё як насл нест. Агар дар солҳои душвори оғозини соҳибистиқлолӣ масъалаи барқарорсозии сулҳ ва пойдории давлат аҳамияти аввалиндараҷа дошт, имрӯз рушди илму маориф, таҳкими адолату қонуният, пешрафти иқтисодӣ, тарбияи инсони соҳибмаърифат ва афзун намудани имкониятҳои ҷавонон аҳамияти рӯзафзун пайдо мекунанд. Арҷгузорӣ ба хизматҳои Пешвои миллат ва дигар саҳмгузорони давлатдории навин метавонад бо меҳнати ҳалол, донишандӯзӣ, поквиҷдонӣ, муносибати масъулона ба вазифа ва талош барои ободии мамлакат маънои амалӣ пайдо кунад. Зеро посдории арзишманди мероси таърихӣ он аст, ки дастовардҳои гузашта барои пешрафти фардо замина гарданд, сулҳ ба фарҳанги зиндагӣ табдил ёбад ва истиқлол дар андешаву амали ҳар шаҳрванди ҷумҳурӣ ҳамчун арзиши зинда ва масъулияти ҳамешагӣ ҷой гирад.
Фарҳод РАҲИМӢ,
Раиси Кумита оид ба таҳсилоти ибтидоӣ ва миёнаи касбии
назди Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон, академик
АКС: АМИТ «Ховар»
Source: Khovar News Agency · khovar.tj






