ДУШАНБЕ, 14.11.2026 /АМИТ «Ховар»/. Зеҳни сунъӣ нисбат ба қоидаҳое, ки истифодаи онро танзим менамоянд, ба маротиб тезтар рушд мекунад. Маҳз ҳамин номутаносибии технология дар хати экспоненсиалӣ ва идоракунӣ дар хати қонунгузорӣ масъалаи муайянкунандаи даҳсолаи кунунӣ дар сиёсати рақамӣ мебошад. Онро на бо як саммит, на бо як қонун ва на дар доираи як ҳавзаи ҳуқуқӣ ҳал кардан мумкин аст. Он чи зарур аст, нуқтаи доимии бозгашт мебошад: лаҳзаи муқарраршуда, ки дар он ҷомеаи ҷаҳонӣ вазифадор мегардад аз нав арзёбӣ намояд, ки технология то куҷо расидааст ва оё воситаҳои ҳифзи он ҳамқадам мондаанд.
–Маҷмаи Умумии Созмони Милали Муттаҳид чунин нуқтаро таъсис дод. Бо қатъномае, ки бо ташаббуси Ҷумҳурии Тоҷикистон дар иҷлосияи ҳаштодум пешниҳод гардид, 31 август ҳамчун Рӯзи байналмилалии зеҳни сунъии бехатар, ҳифзшуда ва боэътимод эълон гардид, ки аз соли 2027 сар карда, ҳамасола дар ҷаҳон таҷлил хоҳад шуд.
Ташаббус аз ҷониби Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон дар доираи сиёсати пайгиронае пешбарӣ гардид, ки масъалаҳои зеҳни сунъӣ, технологияҳои пешрафта ва истифодаи масъулона ва устувори онҳоро ба рӯзномаи байналмилалӣ ворид намуд.
Рӯзҳои байналмилалӣ дар ҳолатҳои каме нейтралӣ мебошанд. Одатан онҳо шартномаи таъсисӣ, марҳилаи муҳими миллӣ ё лаҳзаи талафотро ҷовидона мегардонанд ва худи интихоби сана амали дипломатӣ мебошад. Интихоби 31 август аз ин қолаб бошуурона канорагирӣ менамояд.
31 августи соли 1955 пешниҳод дар бораи гузаронидани Лоиҳаи тобистонаи таҳқиқотии Донишгоҳи Дартмут оид ба зеҳни сунъӣ ба миён гузошта шуд — ташаббуси барҷастаи илмӣ, ки зеҳни сунъиро ҳамчун самти мустақили тадқиқот тасдиқ намуд ва аз пайдоиши худи мафҳуми «зеҳни сунъӣ» ҷудонашаванда аст. Ин сана ба худи соҳа тааллуқ дорад, на ба ягон давлат, иттиҳод ё корпоратсия. Он оғози соҳаро нишон медиҳад, на бартарии касеро дар дохили он.
Се сифат давлатҳоро ба чӣ уҳдадор менамояд
Номи рӯз хусусияти ороишӣ надорад. Ҳар яке аз се истилоҳи он уҳдадории алоҳидаро дар бар мегирад ва дар маҷмуъ онҳо тамоми давраи мавҷудияти системаи зеҳни сунъиро фаро мегиранд.
Бехатарӣ ҳамчун талабот ба тамоми давраи ҳаётии системаи зеҳни сунъӣ аз таҳия то татбиқ таҳия гардидааст. Системаҳо бояд тавре тарҳрезӣ шаванд, ки ба инсон, ҷомеа ва муҳити зист зарар нарасонанд ва татбиқи онҳо бояд бо арзёбӣ ва пешгирии хатарҳо ҳамроҳ бошад, на пас аз онҳо амалӣ гардад.
Ҳифзшавандагӣ ба устувории системаҳои зеҳни сунъӣ дар баробари садамаҳои техникӣ, ҳамлаҳои киберӣ ва суиистифодаи бадқасдона дахл дорад. Дар ин ҷо рӯз бояд ҳамчун механизми мубодилаи таҷрибаи киберустуворӣ, ҳифзи маълумот ва таъмини бутунии алгоритмҳо хизмат кунад, то системаҳо на танҳо дар шароити лабораторӣ, балки дар вазъияти номусоид низ қобилияти корӣ ва пешбинишавандагиро нигоҳ доранд.
Боэътимодӣ шаффофият, ҳисоботдиҳӣ ва пешбинишавандагии қарорҳои бо истифода аз зеҳни сунъӣ қабулшавандаро талаб менамояд. Қарорҳои алгоритмӣ бояд шарҳшаванда ва санҷишпазир бошанд ва масъулият барои оқибатҳои онҳо аниқ муқаррар гардад. Ин асоси эътимоди ҷомеа ба технология буда, бе он ду хусусияти дигар қобили тасдиқ нестанд.
Дар асоси тамоми ин сохтор шаш арзиш қарор дорад: бехатарӣ, ҳифзшавандагӣ, эҳтироми ҳуқуқ ва озодиҳои асосии инсон, боэътимодӣ, ҳисоботдиҳӣ ва масъулият. Фарзияи умумии онҳо сода аст ва дар марҳилаи ҷории рушди технология такрори он ба маврид мебошад: пешрафти технологӣ бояд ба манфиатҳо ва некӯаҳволии тамоми инсоният хизмат кунад.
Чор вазифа, як механизм
Рӯз барои иҷрои чор вазифа пешбинӣ шудааст. Платформаи доимӣ ва фарогири ҷаҳониро барои баланд бардоштани таваҷҷуҳ ба масъалаҳои таҳия, татбиқ, танзим ва идоракунии зеҳни сунъӣ таъсис медиҳад. Ҳамкории байналмилалӣ ва муколамаи байнидавлатиро таҳким мебахшад. Барои мубодилаи таҷрибаи пешқадам ва таҳияи равишҳои самаранок фурсати мунтазам фароҳам меорад ва имконияти зеҳни сунъиро ба ҳадафҳои рушди устувор равона менамояд.
Асосноккунӣ дар далелҳои ташаббус ба таври равшан баён гардидааст. Зеҳни сунъӣ нисбат ба қоидаҳои татбиқи он тезтар рушд мекунад. Фарқият дар дастрасӣ нобаробарии рақамиро байни Шимоли ҷаҳонӣ ва Ҷануби ҷаҳонӣ амиқтар менамояд. Бехатарӣ, ҳифзшавандагӣ ва боэътимодии зеҳни сунъӣ масъалаи на давлатҳои алоҳида, балки тамоми инсоният аст. Ва ниҳоят, ҷомеаи ҷаҳонӣ ба нуқтаи умумии ҳисоби ҳамасола ниёз дорад, ки ҷаҳонро тибқи ҷадвали пешбинишаванда ба ин гуфтугӯ бармегардонад.
Нуқтаи охирин таваҷҷуҳи хос металабад, зеро маҳз дар ин ҷо рӯзи байналмилалӣ кореро иҷро мекунад, ки саммит қодир ба он нест. Саммитҳо замоне даъват мешаванд, ки таваҷҷуҳи сиёсӣ аллакай баланд аст. Таҷлили доимӣ дар самти муқобил амал менамояд: он дар санаи муқарраршуда сарфи назар аз вазъи сиёсӣ таваҷҷуҳ эҷод мекунад ва ин корро бемуҳлат анҷом медиҳад.
Қатънома танҳо ба эълон маҳдуд намешавад. Он сохторҳо, барномаҳо ва фондҳои Созмони Милали Муттаҳидро даъват менамояд, ки ба давлатҳои аъзо дар таҳия ва татбиқи барномаҳои афзоиши иқтидор дар соҳаи зеҳни сунъӣ мусоидат намоянд ва ба таҷлили ҳамасолаи рӯз кумак расонанд.
Ҳамчун шарикони калидӣ чор сохтор муайян гардидаанд: Иттиҳоди байналмилалии электроалоқа (ITU), Идораи Созмони Милали Муттаҳид оид ба технологияҳои рақамӣ ва нав (ODET), Бонки технологияҳои Созмони Милали Муттаҳид барои мамлакатҳои камтар рушдкарда (UNTB) ва ЮНЕСКО. Ин таркиб маънодор буда, дар маҷмуъ ниҳодҳо стандартизатсияи техникӣ, ҳамоҳангсозии сиёсати рақамӣ, интиқоли технология ба мамлакатҳои камтар рушдкарда ва этикаи зеҳни сунъиро фаро мегиранд. Дар асл ин меъмории татбиқ аст, на сохтори маросимӣ ва маҳз ҳамин мақомот муайян хоҳанд кард, ки Рӯз ба воситаи корӣ табдил меёбад ё сабте дар тақвим боқӣ мемонад.
Қатъномаи нав қадами дуюми пайдарпайии андешидашуда мебошад, на ташаббуси ҷудогона.
Қадами аввал 25 июли соли 2025 гузошта шуд, вақте ки Маҷмаи Умумӣ Қатъномаи A/RES/79/322-ро оид ба нақши зеҳни сунъӣ дар фароҳам овардани имконияти нав барои рушди устувор дар Осиёи Марказӣ қабул намуд, ки аз ҷониби Тоҷикистон дар якҷоягӣ бо Қазоқистон, Қирғизистон, Туркманистон ва Узбекистон пешниҳод гардида, бо иттифоқи оро пазируфта шуд. Худи пешниҳод аз ҷониби Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон дар иҷлосияи 79-уми Маҷмаи Умумӣ моҳи сентябри соли 2024 ба миён гузошта шуда буд. Он санад доираи минтақавӣ дошт. Дар қатори механизмҳои пешбининамудаи он таъсиси Маркази минтақавии зеҳни сунъӣ дар шаҳри Душанбе ҳамчун платформа барои омодасозии мутахассисон, дастгирии стартапҳо, гузаронидани таҳқиқоти муштарак, муттаҳидсозии донишгоҳҳо ва лабораторияҳои зеҳни сунъӣ ва рушди инфрасохтори умумии ҳисоббарорӣ мебошад.
Эълони Рӯзи байналмилалӣ ҳамин мантиқро ба сатҳи ҷаҳонӣ густариш дода, хусусияти онро тағйир медиҳад: агар қатъномаи соли 2025 ба минтақа нигаронида шуда буд, санади нав аз ҷиҳати фарогирӣ универсалӣ буда, механизми доимии ҳамасоларо таъсис медиҳад.
Дар фосилаи байни ду санад ташаббус дар чорабинии ҷонибии Форуми сиёсии сатҳи баланди Созмони Милали Муттаҳид оид ба рушди устувор дар Ню-Йорк, ки аз ҷониби Намояндагии доимии Тоҷикистон дар назди Созмони Милали Муттаҳид ташкил гардид, таҳти унвоне муаррифӣ шуд, ки чаҳорчӯбаро бевосита ифода менамояд: «Аз нобаробарӣ дар дастрасӣ ба зеҳни сунъӣ то истифодаи имконияти он: татбиқи зеҳни сунъӣ дар давлатҳои Ҷануби Ҷаҳонӣ».
Саволе, ки хонандаи байналмилалӣ ба таври мантиқӣ хоҳад дод, ин аст, ки чаро ин ташаббус дар давлате бо аҳолии ёздаҳ миллион нафар ба миён омад, на дар яке аз ҳавзаҳои пешбари зеҳни сунъӣ.
Як қисми ҷавоб дар собиқаи пайгирона нуҳуфтааст. Ҷумҳурии Тоҷикистон давоми ду даҳсола ташаббусҳои бисёрҷонибаро дар масъалаҳое пеш мебарад, ки дар онҳо манфиати ҷаҳонӣ ва миллӣ мувофиқат мекунанд. Пеш аз ҳама, дар рӯзномаи об, ки пешниҳодҳои давлат асоси як қатор равандҳои глобалӣ гардидаанд ва дар солҳои охир дар ҳифзи пиряхҳо ва аз соли 2027 Соли байналмилалии маърифати ҳуқуқӣ. Ташаббус дар соҳаи зеҳни сунъӣ анъанаи ташаккулёфтаи ташаккули рӯзномаро идома медиҳад, на аз он дур мешавад.
Қисми дуюми ҷавоб мавқеӣ аст. Давлатҳое, ки берун аз хати пешбари таҳияи зеҳни сунъӣ қарор доранд, дар масъалаҳои дастрасӣ, иқтидор ва идоракунии одилона манфиати бевосита доранд, ки худи хати пешбар онро ҳамеша бо ҳамон шиддат ифода намекунад. Пешниҳод дар бораи таҷлили универсалӣ, ки бар бехатарӣ, ҳифзшавандагӣ ва боэътимодӣ асос ёфтааст, на бар бартарии рақобатӣ аз ҷониби давлате, ки истифодабаранда ва созандаи иқтидор аст, на рақиби стратегӣ, боэътимодтар садо медиҳад. Барномаи худи Ҷумҳурии Тоҷикистон ҳамин мавқеъро инъикос менамояд: «Стратегияи миллии рушди зеҳни сунъӣ то соли 2040», эълон гардидани солҳои 2025–2030 ҳамчун Солҳои рушди иқтисоди рақамӣ ва инноватсия, марказҳои зеҳни сунъӣ дар Дарвоз ва Хоруғ, ки соли 2025 ба фаъолият оғоз намуданд, нахустин IT Park-и инноватсионӣ технологии ҷумҳурӣ дар шаҳри Душанбе, бахши рӯзафзуни стартапҳои технологӣ ва пешниҳоди дар сатҳи байналмилалӣ пешбурдашаванда доир ба «green AI compute hub», ки бо неруи барқи обӣ ва офтобии мамлакат фаъолият хоҳад кард.
Нахустин таҷлил ба 31 августи соли 2027 рост меояд. То он вақт мазмуни Рӯз бояд бунёд гардад: барномаҳои афзоиши иқтидор дар ҳамкорӣ бо сохторҳои системаи Созмони Милали Муттаҳид, ки дар қатънома номбар шудаанд, ба кор андохтани Маркази минтақавӣ дар шаҳри Душанбе ва маҷмуи таҷрибаи умумӣ оид ба бехатарӣ, устуворӣ ва ҳисоботдиҳии алгоритмӣ, ки давлатҳои аъзо то фарорасии ин сана воқеан мубодила карда тавонанд.
Меъёри муваффақият шумораи чорабиниҳои гузаронидашуда нахоҳад буд. Он иборат аз ин хоҳад буд, ки оё ҷомеаи ҷаҳонӣ ҳар 31 август метавонад ба саволи душвортаре ҷавоби ростқавлона диҳад: оё идоракунии ин системаҳо дар дувоздаҳ моҳи гузашта ҳамқадами имконияти онҳо монд ва агар не, дар дувоздаҳ моҳи оянда чӣ бояд дигаргуна анҷом дода шавад.
Исфандиёр ҚАРАЕВ,
сармутахассиси раёсати зеҳни сунъии Агентии инноватсия ва технологияҳои рақамии
назди Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон
АКС аз бойгонӣ
Манбаъ: АМИТ «Ховар» · khovar.tj
