ДУШАНБЕ, 21.11.2026 /АМИТ «Ховар»/. 25 июли соли 2025 Маҷмаи Умумии Созмони Милали Муттаҳид бо иттифоқи оро ва бе ягон эътироз Қатъномаи A/RES/79/322 «Нақши зеҳни сунъӣ дар фароҳам овардани имкониятҳои нав барои рушди устувор дар Осиёи Марказӣ»-ро қабул намуд. Ин барои Ҷумҳурии Тоҷикистон, минтақа ва ҳар мамлакати рӯ ба рушд лаҳзаи таърихӣ буд.
Қатънома аз ҷониби Ҷумҳурии Тоҷикистон пешниҳод гардида, сарчашмаи он ташаббуси дурандешонаи Президенти мамлакат муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон мебошад, ки аз минбари иҷлосияи 79-уми Маҷмаи Умумӣ моҳи сентябри соли 2024 пешниҳод гардид.
Дурнамо паси ташаббус. Пешниҳоди Пешвои миллат бар андешае асос ёфта буд, ки ҷомеаи ҷаҳонӣ баъдан онро пазируфт. Зеҳни сунъӣ масири рушди миллатҳоро дар ин аср муайян хоҳад намуд ва кишварҳои Осиёи Марказӣ бояд ба ин давра якҷоя ва бо шартҳое ворид шаванд, ки худашон муайян менамоянд.
Ин амали хоси давлатдории ояндабин буд. Дар лаҳзае, ки гуфтугӯи ҷаҳонӣ доир ба зеҳни сунъӣ қариб пурра дар шумораи маҳдуди иқтисодиёти пешрафта мутамарказ буд, Сарвари давлат ба муҳимтарин мақомоти машваратии ҷаҳон пешниҳодеро барои минтақае бо аҳолии тақрибан ҳаштод миллион нафар — ҷавон ва бой аз захираҳои энергетикӣ ва инсонӣ, ки асри рақамӣ ба онҳо такя дорад, баён намуданд. Давоми даҳ моҳ он пешниҳод ба боби навтарини ҳуқуқи байналмилалӣ доир ба зеҳни сунъӣ табдил ёфт, ки аз ҷониби 193 давлати аъзо якдилона қабул гардид.
Қатънома чиро таъмин менамояд. Қатънома бо ормони амалии худ ҷолиби диққат аст. Он чаҳорчӯби ҳамкории мушаххасро дар чор самт муқаррар менамояд.
Маркази минтақавии зеҳни сунъӣ дар шаҳри Душанбе. Қатънома таъсиси платформаи ягонаи минтақавиро барои омодасозии мутахассисон, дастгирии стартапҳо, гузаронидани таҳқиқоти илмии муштарак, муттаҳидсозии донишгоҳҳо ва лабораторияҳои зеҳни сунъии Осиёи Марказӣ ва рушди инфрасохтори муштараки ҳисоббарорӣ пешбинӣ менамояд. Ҳамин тариқ, Душанбе нақши маркази ҳамоҳангсози минтақаро дар соҳаи зеҳни сунъӣ ба уҳда мегирад — эътирофе, ки ҳам ташаббуси давлат ва ҳам эътимоди ҳамсоягонро инъикос менамояд.
Шабакаи ягонаи марказҳои коркарди маълумот. Бо васеъ намудани дастрасӣ ба захираҳои ҳисоббарорӣ дар минтақа қатънома бевосита ба муҳимтарин монеаи давлатҳои рӯ ба рушд дар ин соҳа посух медиҳад.
Худтанзимкунии уфуқӣ ва мониторинги ҳамоҳангшуда. Қатънома фазои муштараки минтақавиро пеш мебарад, ки дар он инноватсия ва назорати масъулона якдигарро тақвият медиҳанд — равише, ки стартапҳо ва муҳаққиқонро дастгирӣ менамояд, на маҳдуд, ва дар айни замон бехатарӣ, боэътимодӣ ва шаффофии системаҳои зеҳни сунъиро таъмин мекунад.
Илми минтақавӣ ва таҳқиқоти амалӣ. Донишгоҳҳо, озмоишгоҳҳо ва муассисаҳои илмии панҷ давлат ҳамчун пойгоҳи бунёди иқтидори минтақа дар ҳамкорӣ бо шарикони байналмилалӣ ва созмонҳои тахассусӣ эътироф гардидаанд.
Намуна барои Ҷануби Ҷаҳонӣ. Аҳамияти Қатъномаи A/RES/79/322 аз доираи Осиёи Марказӣ хеле фаротар меравад.
Бори аввал як гурӯҳ мамлакатҳои рӯ ба рушд тавонистанд масъалаҳои этикаи зеҳни сунъӣ, амнияти рақамӣ, ҳамкории илмӣ ва дастрасии одилона ба технологияро дар доираи минтақаи худ ба сатҳи ҳуқуқи байналмилалӣ бароранд. Қатънома нишон медиҳад, ки шартҳои воридшавии зеҳни сунъӣ ба минтақа набояд аз берун таҳмил шаванд — онҳоро худи минтақа муайян карда метавонад ва тамоми аъзои Созмони Милали Муттаҳид метавонанд онҳоро дастгирӣ намоянд.
Ин собиқаи воқеан арзишманд барои давлатҳои Ҷануби Ҷаҳонӣ мебошад. Ба он ҳар гурӯҳи давлатҳое такя карда метавонанд, ки мисли Осиёи Марказӣ омодаанд дар атрофи ояндаи муштараки технологӣ муттаҳид шаванд. Ва сарчашмаи он ташаббуси Пешвои миллат мебошад.
Идома ва натиҷа. Қатънома танҳо намонд. Он қотеъона идома дода шуд.
Моҳи июли соли 2025 ташаббус дар чорабинии ҷонибии Форуми сиёсии сатҳи баланди Созмони Милали Муттаҳид оид ба рушди устувор дар Ню-Йорк, ки аз ҷониби Намояндагии доимии Тоҷикистон дар назди Созмони Милали Муттаҳид таҳти унвони «Аз нобаробарӣ дар дастрасӣ ба зеҳни сунъӣ то истифодаи имкониятҳои он: татбиқи зеҳни сунъӣ дар кишварҳои Ҷануби Ҷаҳонӣ» баргузор гардид, муаррифӣ шуд ва далели Тоҷикистонро мустақиман дар маркази баҳси ҷаҳонии рушд ҷойгир намуд.
Ва мантиқи Қатъномаи A/RES/79/322 акнун ба сатҳи универсалӣ густариш ёфт. Бо ташаббуси Президенти Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон Маҷмаи Умумӣ 31 августро ҳамчун Рӯзи байналмилалии зеҳни сунъии бехатар, ҳифзшуда ва боэътимод эълон намуд, ки аз соли 2027 сар карда, ҳамасола дар ҷаҳон таҷлил хоҳад шуд. Он чӣ ҳамчун чаҳорчӯби минтақавӣ оғоз ёфт, ба механизми доимии ҷаҳонӣ табдил гардид.
Собиқаи васеътар. Ин дастовард ба анъанаи тӯлонӣ ва пуршараф тааллуқ дорад. Давоми бисту панҷ соли охир бо ташаббуси Президенти Тоҷикистон Маҷмаи Умумӣ тақрибан чордаҳ қатъномаро оид ба об, иқлим ва криосфера қабул намудааст. Аз ҷумла, Соли байналмилалии оби тоза дар соли 2003, Даҳсолаи байналмилалии амал «Об барои ҳаёт» 2005–2015, Соли байналмилалии ҳамкорӣ дар соҳаи об дар соли 2013, Даҳсолаи байналмилалии амал «Об барои рушди устувор» 2018–2028, Соли байналмилалии ҳифзи пиряхҳо дар соли 2025 ва Даҳсолаи амал оид ба илмҳои криосферӣ 2025–2034.
Қатъномаи A/RES/79/322 ин собиқаро идома дода, онро ба технологияи муайянкунандаи замони мо густариш медиҳад. Он сиёсати пайгирона ва принсипиалии Пешвои миллатро инъикос менамояд: муайян намудани мушкилоти оянда пеш аз фарорасии онҳо, бунёди ҳамфикрии байналмилалӣ дар атрофи онҳо ва таъмини намояндагии манфиатҳои кишварҳои рӯ ба рушд дар олитарин сатҳи идоракунии ҷаҳонӣ.
Барои Тоҷикистон 25 июли соли 2025 рӯзи дастоварди воқеии миллӣ буд. Барои Осиёи Марказӣ — оғози ояндаи муштараки технологӣ. Ва барои ҷомеаи ҷаҳонӣ — далели он, ки биниш ва дипломатияи принсипиалӣ ҳанӯз қодиранд рӯзномаи ҷаҳониро ташаккул диҳанд.
Исфандиёр ҚОДИРЗОДА,
муовини сардори раёсати зеҳни сунъии Агентии инноватсия ва технологияҳои рақамии
назди Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон
АКС аз манбаъҳои боз
Манбаъ: АМИТ «Ховар» · khovar.tj






